भारत (दार्जिलिङ), ४ भदौ २०८३ ।
नेपाल सरकारले भारतीय सेनाको अग्निपथ योजनाप्रति असहमति जनाउँदै नेपाली युवाको अग्निवीर भर्तीमा प्रश्न उठाइरहेका बेला भारतको दार्जिलिङका एक अग्निवीरको प्रशिक्षणकै क्रममा भएको निधनले अग्निपथ योजनाबारेको बहसलाई फेरि सतहमा ल्याएको छ।
दार्जिलिङको तक्दाह छाउनीअन्तर्गत ढुंगे डाँडा निवासी अग्निवीर दावा वाङ्गेल तामाङको प्रशिक्षणका क्रममा पुणेमा निधन भएको हो। उत्तर प्रदेशको सहजहानपुरमा कार्यरत तामाङ १८ नोभेम्बर २०२४ मा भारतीय सेनामा भर्ती भएका थिए।
अल्पायुमै सैन्य सेवामा प्रवेश गरेका तामाङको प्रशिक्षणकै क्रममा मृत्यु भएपछि उनको परिवार, आफन्त र स्थानीय समुदाय शोकमा डुबेको छ। उनको निधनको खबरले दार्जिलिङको तक्दाह क्षेत्रसहित गोर्खा समुदायमा समेत दुःखको वातावरण सिर्जना गरेको छ।
तामाङको निधनको कारण र घटनाको विस्तृत विवरण भने सार्वजनिक भइसकेको छैन। प्रशिक्षणका क्रममा उनको स्वास्थ्य अवस्था वा मृत्युको तत्कालीन कारणबारे सम्बन्धित भारतीय सैन्य निकायबाट विस्तृत आधिकारिक जानकारी आउन बाँकी छ।
अग्निपथ योजनालाई लिएर नेपालमा असहमति
भारतले सन् २०२२ मा अग्निपथ योजना लागू गरेपछि भारतीय सेनामा नेपाली गोर्खा युवाको नियमित भर्ती प्रक्रिया प्रभावित भएको छ । नेपाल सरकारले सोही वर्ष भारतलाई अग्निपथ योजनाअन्तर्गत नेपाली युवालाई भर्ती नगर्न आग्रह गरेको थियो। नेपालले उक्त नयाँ भर्ती प्रणाली १९४७ को नेपाल, भारत र बेलायतबीचको त्रिपक्षीय समझदारीको भावनासँग मेल नखाने भन्दै थप छलफल र राजनीतिक सहमतिको आवश्यकता औँल्याएको थियो।
अग्निपथ योजनाअन्तर्गत सैनिकका रूपमा भर्ती हुने युवाले सामान्यतः चार वर्ष सेवा गर्नुपर्ने व्यवस्था छ। चार वर्षको सेवा पूरा गरेपछि सीमित संख्यालाई मात्रै नियमित सैन्य सेवामा निरन्तरता दिइन्छ भने बाँकीलाई सेवाबाट बाहिरिने व्यवस्था छ। यसले दीर्घकालीन रोजगारी, पेन्सन र सामाजिक सुरक्षाका विषयमा प्रश्न उठाउँदै आएको छ।
नेपालको यही असहमतिका कारण सन् २०२२ यता नेपालबाट भारतीय सेनामा गोर्खा भर्ती रोकिएको छ। पछिल्लो समय भने पूर्वगोर्खा सैनिक तथा केही समूहले भर्ती पुनः शुरु गर्न सरकारमाथि दबाब दिन थालेका छन्। अगस्ट २०२६ मा पोखरामा पूर्वगोर्खा सैनिकहरूले अग्निपथअन्तर्गत नेपाली युवाको भारतीय सेनामा भर्ती पुनः सुरु गर्न माग गर्दै प्रदर्शनसमेत गरेका थिए।
फेरि चर्चामा अग्निपथ
अग्निपथ योजनालाई लिएर नेपाल र भारतबीचको संवाद लामो समयदेखि निष्कर्षविहीन छ। पछिल्लो समय नेपालका परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले भारतले पहल गरेमा यस विषयमा संवाद गर्न नेपाल तयार रहेको संकेत दिएका छन्। यसले लामो समयदेखि रोकिएको गोर्खा भर्तीको विषय फेरि कूटनीतिक चर्चामा ल्याएको छ।
उता भारतीय पक्षले भने भारतीय सेनामा गोर्खा भर्ती भए पनि अग्निपथ योजनाअन्तर्गत नै हुने धारणा राख्दै आएको छ। पूर्वभारतीय प्रधानसेनापति तथा पूर्वसीडीएस अनिल चौहानले समेत गोर्खा भर्तीको निर्णय अब नेपाल सरकारले लिनुपर्ने बताएका छन्।
यही विवाद र बहस चलिरहेका बेला अग्निवीर दावा वाङ्गेल तामाङको प्रशिक्षणकै क्रममा भएको निधनले अग्निपथ योजनामा भर्ती हुने युवाको सेवा, सुरक्षा, स्वास्थ्य तथा दीर्घकालीन भविष्यका विषयमा थप प्रश्न उठाएको छ।
यद्यपि, तामाङको निधन अग्निपथ योजनाकै कारण भएको हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न मिल्दैन। उनको मृत्युको वास्तविक कारण सम्बन्धित निकायको आधिकारिक अनुसन्धान र विवरणबाट मात्रै स्पष्ट हुनेछ।
दिवंगत तामाङप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दै गोर्खाली कलर्सले शोकसन्तप्त परिवारजनप्रति हार्दिक समवेदना व्यक्त गरेको छ। अल्पायुमै ज्यान गुमाएका तामाङको निधनले एकातिर परिवार र समुदायलाई अपूरणीय क्षति पुर्याएको छ भने अर्कोतिर अग्निपथ योजनाअन्तर्गत सैन्य सेवामा प्रवेश गर्ने युवाको भविष्य र सुरक्षाबारेको बहसलाई समेत पुनः उजागर गरेको छ।
अग्निवीर कार्यक्रम के हो ?
अग्निवीर (Agniveer) कार्यक्रम भारत सरकारले सन् २०२२ मा शुरु गरेको ‘अग्निपथ योजना (Agnipath Scheme)’ अन्तर्गत भारतीय सेनामा युवालाई निश्चित अवधिका लागि भर्ती गर्ने प्रणाली हो।
अग्निवीर कार्यक्रम कसरी चल्छ?
- भारतीय सेना, वायुसेना र नौसेनामा युवालाई अग्निवीरका रूपमा भर्ती गरिन्छ।
- सामान्यतया ४ वर्षको सेवाअवधि हुन्छ, जसमा प्रशिक्षण र सैन्य सेवा दुवै समावेश हुन्छ।
- चार वर्षपछि सबै अग्निवीरलाई स्थायी सेवामा राखिँदैन। योग्यता, आवश्यकता र प्रदर्शनका आधारमा करिब २५ प्रतिशतसम्मलाई नियमित सैनिक सेवामा छनोट गर्ने व्यवस्था छ।
- बाँकी अग्निवीरले सेवा पूरा गरेपछि ‘सेवा निधि’ अन्तर्गत निश्चित रकम प्राप्त गर्छन्।
- अग्निवीरका लागि नियमित सैनिकभन्दा पेन्सन तथा अन्य दीर्घकालीन सुविधा फरक हुन्छन्।
‘अग्निवीर’ र ‘नियमित सैनिक’ बीच मुख्य फरक
| विषय | अग्निवीर | नियमित सैनिक |
|---|---|---|
| सेवा अवधि | सामान्यतः ४ वर्ष | लामो अवधिको सेवा |
| स्थायी नियुक्ति | सबैलाई हुँदैन | हुन्छ |
| पेन्सन | सामान्यतः हुँदैन | नियमअनुसार हुन्छ |
| सेवा निधि | हुन्छ | यो व्यवस्था लागू हुँदैन |
| छनोट | अग्निपथ योजनाबाट | नियमित भर्ती प्रणाली |
दावा वाङ्गेल तामाङको सन्दर्भमा, समाचारमा उनलाई ‘अग्निवीर’ भनिएको अर्थ उनी अग्निपथ योजनाअन्तर्गत भारतीय सेनामा भर्ती भएका सैनिक हुन्। उनी १८ नोभेम्बर २०२४ मा भर्ती भएको उल्लेख छ। प्रशिक्षणका क्रममा उनको निधन भएको भन्ने विवरणका आधारमा समाचारमा ‘अग्निवीर’ शब्द प्रयोग गरिएको हो।
