काठमाडौं, ३० असोज २०८३।

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनबाट गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा नयाँ कार्यसमिति चयन भएसँगै पार्टीको राजनीतिक दिशा, संगठनात्मक संरचना र भावी रणनीतिबारे बहस सुरु भएको छ। सभापतिमा थापाले प्राप्त गरेको भारी मतले नेतृत्व परिवर्तनको पक्षमा पार्टीभित्र बलियो समर्थन रहेको देखाए पनि कांग्रेसको वास्तविक रूपान्तरण अब नयाँ नेतृत्वको कार्यशैली र परिणामबाट परीक्षण हुनेछ।

सभापति पदमा थापाले ६ हजार ५८४ मत प्राप्त गर्दा प्रतिस्पर्धी श्यामकृष्ण खड्गीले ३७५ मत पाएका थिए। कुल ७ हजार १३ मत खसेकोमा ५४ मत बदर भएको थियो। यो परिणामले थापालाई पार्टीभित्र बलियो राजनीतिक आधार दिएको छ। तर, सभापतिमा प्राप्त मतलाई सम्पूर्ण कांग्रेसको विवाद र गुटगत प्रतिस्पर्धा समाप्त भएको प्रमाणका रूपमा बुझ्नु हतार हुनेछ।

नेतृत्वमा पुस्तान्तरण, तर पुरानो राजनीतिक संस्कारको चुनौती

थापा नेतृत्वको नयाँ कार्यसमितिलाई कांग्रेसभित्र पुस्तान्तरण र संगठनात्मक पुनर्संरचनाको प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। लामो समयदेखि पार्टी नेतृत्वमा प्रभाव जमाउँदै आएका नेताहरूको राजनीतिक शैलीभन्दा फरक कार्यशैली स्थापित गर्ने अपेक्षा उनीमाथि छ।

थापाको उदय केवल एक नेताको सभापतिमा निर्वाचन हुनु होइन, पार्टीको निर्णय प्रक्रिया, नेतृत्व चयन र जनतासँगको सम्बन्ध बदल्नुपर्ने दबाबको अभिव्यक्ति पनि हो। भ्रष्टाचार, सुशासन, सार्वजनिक सेवा र राजनीतिक जवाफदेहिताका विषयमा उठेका जनअसन्तुष्टिले परम्परागत दलहरूलाई आफ्नो कार्यशैली पुनरावलोकन गर्न बाध्य बनाएको छ।

तर, नेतृत्वमा नयाँ अनुहार वा नयाँ पुस्ताको प्रवेश हुँदैमा पुरानो राजनीतिक संस्कार स्वतः अन्त्य हुँदैन। पार्टीका तल्लो तहसम्म रहेका गुटगत सम्बन्ध, अवसर वितरणको परम्परा र नेतामुखी संगठनलाई परिवर्तन गर्न नसके थापाको नेतृत्व पनि पुरानै अभ्यासमा सीमित हुने जोखिम रहन्छ।

पदाधिकारीमा को–को आए?

महाधिवेशनबाट चयन भएका प्रमुख पदाधिकारीमा विश्वप्रकाश शर्मा वरिष्ठ उपसभापति र पुष्पा भुसाल महिला उपसभापति निर्विरोध निर्वाचित भएका छन्। खुला प्रतिस्पर्धाबाट चन्द्रकान्त भण्डारी र मधु आचार्य तथा समावेशी समूहबाट विनोदकुमार चौधरी उपसभापति बनेका छन्।

महामन्त्रीमा प्रदीप पौडेल, उदयशमशेर राणा र डिला संग्रौला निर्वाचित भएका छन्। संग्रौलाको निर्वाचन कांग्रेसको इतिहासमा महिला महामन्त्रीका रूपमा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो। <Cite refs={[“turn746264search2″,”turn746264search12”]}/>

यी पदाधिकारीको चयनले अनुभव, संगठनात्मक क्षमता, समावेशिता र राजनीतिक पृष्ठभूमिको मिश्रण प्रस्तुत गरेको छ। तर, नेतृत्वको सामूहिक क्षमता उनीहरूको व्यक्तिगत राजनीतिक पहिचानबाट मात्र होइन, सभापतिसँगको कार्यसम्बन्ध, निर्णयमा सहभागिता र संस्थागत जवाफदेहिताबाट मापन हुनेछ।

विशेष महाधिवेशनबाट थापाको नेतृत्वमा आएका केही नेताले नियमित महाधिवेशनमा पनि आफ्नो स्थान कायम राखेका छन्। अर्कोतर्फ, केही नेताले प्रतिस्पर्धामा पराजय बेहोरेका छन्। यसले नयाँ नेतृत्वको संरचनाभित्र पनि प्रतिस्पर्धा र आन्तरिक शक्ति सन्तुलन कायम रहेको देखाउँछ। <Cite refs={[“turn746264search2″,”turn746264search11”]}/>

समावेशिता र प्रतिनिधित्व : संरचना मात्र पर्याप्त छैन

नयाँ कार्यसमितिमा महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, मुस्लिम, थारू तथा विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रको प्रतिनिधित्वलाई संस्थागत गर्ने विषय महत्त्वपूर्ण छ। समावेशी प्रतिनिधित्वले पार्टीलाई व्यापक सामाजिक आधारसँग जोड्न मद्दत गर्न सक्छ।

तर, प्रतिनिधित्वको अर्थ पदमा नाम समावेश हुनु मात्र होइन। निर्णय निर्माणमा प्रभाव, नीति निर्धारणमा सहभागिता र संगठनभित्र अवसरको समान पहुँच सुनिश्चित गर्न सकिएमा मात्रै समावेशिता व्यवहारमा रूपान्तरण हुन्छ।

महिला महामन्त्रीको निर्वाचनलाई उपलब्धिका रूपमा लिन सकिन्छ। तर, पार्टीको समग्र नेतृत्व संरचनामा महिला तथा सीमान्तकृत समुदायको वास्तविक प्रभाव कति बढ्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर आगामी निर्णय र व्यवहारले दिनेछ।

गुट व्यवस्थापन नै थापाको पहिलो परीक्षा

कांग्रेसको नेतृत्व परिवर्तनसँगै पार्टीभित्रको पुरानो शक्ति संघर्ष पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। शेरबहादुर देउवा पक्षले अलग्गै महाधिवेशन प्रक्रिया अघि बढाएको र नेतृत्वको वैधानिकतासम्बन्धी विवादको पृष्ठभूमि कायम रहेको अवस्थामा थापासामु पार्टीलाई व्यवहारतः एकताबद्ध बनाउने चुनौती छ।

थापाले आफ्नो पक्षमा देखिएको मतलाई विरोधी समूहलाई निषेध गर्ने आधार बनाउँछन् वा फरक मत राख्ने नेताहरूलाई पनि संस्थागत प्रक्रियामा समेट्छन् भन्ने कुराले उनको नेतृत्वको चरित्र निर्धारण गर्नेछ।

कांग्रेसजस्तो ऐतिहासिक पार्टीमा संगठन सञ्चालनका लागि फरक विचारलाई स्थान दिनु, नेतृत्वको आलोचना स्वीकार गर्नु र निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउनु आवश्यक हुन्छ। आन्तरिक प्रतिस्पर्धालाई शत्रुतामा बदल्न नदिई नीतिगत बहसमा रूपान्तरण गर्न सके नयाँ कार्यसमितिले संगठनलाई बलियो बनाउन सक्छ।

यसको विपरीत, नयाँ नेतृत्वले पनि आफ्नै गुट निर्माण गरेर पद र अवसर बाँडफाँटमा सीमित हुने हो भने पुस्तान्तरणको नाराले मात्र पार्टीलाई नयाँ दिशा दिन सक्नेछैन।

चुनावी धक्का र जनविश्वास पुनःस्थापनाको दबाब

कांग्रेसको नयाँ नेतृत्वका लागि संगठनभित्रको शक्ति सन्तुलन मिलाउनु मात्रै पर्याप्त छैन। जनतामा पार्टीप्रतिको विश्वास पुनःस्थापित गर्नु अझ ठूलो चुनौती हो।

परम्परागत मतदाताको असन्तुष्टि, भ्रष्टाचारसम्बन्धी प्रश्न, सार्वजनिक सेवा प्रवाहको कमजोरी र राजनीतिक दलप्रतिको अविश्वासलाई सम्बोधन नगरेसम्म संगठनात्मक पुनर्गठनको प्रभाव सीमित रहनेछ।

थापाले कांग्रेसलाई परिवर्तन गर्ने प्रतिबद्धतालाई स्पष्ट आर्थिक नीति, रोजगारी सिर्जना, शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाको सुधार, सुशासन र सार्वजनिक संस्थाप्रतिको विश्वास अभिवृद्धिसँग जोड्नुपर्नेछ। पार्टीका घोषणापत्र र भाषणमा व्यक्त प्रतिबद्धता व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्ने क्षमता नै जनताले मूल्याङ्कन गर्ने मुख्य आधार हुनेछ।

निष्कर्ष : नयाँ कार्यसमिति, पुरानै प्रश्नको सामना

गगन थापाको नेतृत्वमा बनेको नयाँ कार्यसमितिले कांग्रेसलाई नयाँ राजनीतिक दिशा दिने अवसर प्राप्त गरेको छ। सभापतिमा प्राप्त भारी मत, पदाधिकारीमा भएको फेरबदल र महिला नेतृत्वको उपलब्धिले परिवर्तनको सम्भावना देखाएका छन्।

तर, नेतृत्वमा परिवर्तन हुनु र पार्टीको चरित्र परिवर्तन हुनु फरक कुरा हुन्। गुटगत राजनीति नियन्त्रण, आन्तरिक लोकतन्त्रको संरक्षण, समावेशी प्रतिनिधित्वको प्रभावकारी कार्यान्वयन र जनतासँगको सम्बन्ध सुधार गर्न नसके नयाँ कार्यसमिति पनि पुरानै समस्याको निरन्तरता बन्न सक्छ।

अब कांग्रेससामु मुख्य प्रश्न थापा सभापति बने कि बनेनन् भन्ने होइन, उनको नेतृत्वले पार्टीको नीति, संगठन र राजनीतिक संस्कार कति बदल्न सक्छ भन्ने हो। महाधिवेशनबाट प्राप्त मत उनको राजनीतिक पुँजी हो; त्यसलाई जनविश्वासमा रूपान्तरण गर्नु नै उनको नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।