काठमाडौं, १९ असोज २०८३ ।

राजनीतिमा शब्दहरू कहिलेकाहीँ भाषणभन्दा धेरै शक्तिशाली हुन्छन्। खासगरी त्यस्ता शब्द, जुन आफ्नै राजनीतिक प्रतिस्पर्धीको मञ्चमा उभिएर बोलिन्छन्। नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशन उद्घाटन समारोहमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)का सभापति रवि लामिछानेको प्रस्तुतिले यस्तै एउटा राजनीतिक प्रश्न जन्माएको छ—यो सामान्य राजनीतिक घोचपेच थियो कि नेपाली राजनीतिमा भइरहेको शक्ति पुनर्संरचनाको संकेत?

कांग्रेसको महाधिवेशन आफैंमा एउटा दलको आन्तरिक लोकतान्त्रिक अभ्यास हो। तर त्यसको उद्घाटन मञ्चमा देशका प्रमुख राजनीतिक दलका नेताहरूको उपस्थिति र उनीहरूबीचको संवादले त्यो समारोहलाई कांग्रेसको आन्तरिक कार्यक्रमभन्दा बाहिर पुर्‍यायो।

त्यसमाथि लामिछानेले कांग्रेसको राजनीतिक संस्कार, अवसर वितरण र नेतृत्वप्रति गरेको व्यंग्यात्मक टिप्पणीले मञ्चलाई औपचारिक शुभकामना आदानप्रदानको सीमाबाट बाहिर निकाल्यो।

रविको भनाइको सारलाई हेर्ने हो भने प्रश्न कांग्रेसमाथि मात्र थिएन। त्यो प्रश्न नेपाली राजनीतिको पुरानो संरचनामाथि थियो—नयाँ पुस्तालाई अवसर दिने दाबी गर्ने पुराना दलहरू वास्तवमै कति बदलिएका छन्?

यही प्रश्न अहिले कांग्रेसका लागि असहज हुन सक्छ। तर रास्वपाका लागि पनि उत्तिकै गम्भीर चुनौती बोकेको छ।

कांग्रेसको मञ्चमा रवि किन असहज पात्र बने?

कांग्रेसको महाधिवेशनको मञ्चमा रवि लामिछानेको उपस्थिति आफैंमा राजनीतिक रूपमा प्रतीकात्मक थियो।

कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको लामो इतिहास बोकेको पार्टी हो। रास्वपा भने पुराना राजनीतिक दलप्रतिको वितृष्णा, असन्तुष्टि र ‘अब नयाँ विकल्प चाहिन्छ’ भन्ने मनोविज्ञानबाट तीव्र रूपमा उदाएको शक्ति हो।

यी दुई राजनीतिक धारको आधार नै फरक छ।

कांग्रेसको शक्ति इतिहास, संगठन र संस्थागत राजनीतिक अनुभव हो। रास्वपाको शक्ति भने पुरानो राजनीतिक प्रणालीप्रतिको जनअसन्तुष्टि र नयाँ पुस्ताको आकांक्षा।

त्यसैले कांग्रेसको आफ्नै महाधिवेशनको मञ्चमा उभिएर रविले कांग्रेसकै राजनीतिक संस्कारमाथि प्रश्न उठाउनु सामान्य दृश्य होइन।

यसको मनोवैज्ञानिक अर्थ पनि छ।

रविले कांग्रेसको मञ्चलाई कांग्रेसको प्रशंसा गर्ने ठाउँभन्दा कांग्रेसलाई प्रश्न गर्ने ठाउँका रूपमा प्रयोग गरे।

यही कारण उनको अभिव्यक्ति केवल व्यक्तिगत व्यंग्य रहेन। त्यो एउटा नयाँ राजनीतिक शक्तिले पुरानो राजनीतिक शक्तिलाई दिएको सार्वजनिक चुनौतीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

‘म पनि कांग्रेस हुन सक्थेँ’—सामान्य व्यंग्य होइन

रविले कांग्रेसले योग्य व्यक्तिलाई अवसर दिएको भए आफू पनि कांग्रेसमा हुन सक्ने आशय व्यक्त गर्नु पहिलो दृष्टिमा हल्का राजनीतिक ठट्टाजस्तो देखिन सक्छ।

तर यसको राजनीतिक तह निकै गहिरो छ।

यसले कांग्रेसभित्रको एउटा पुरानो समस्यालाई छोएको छ—पार्टीमा प्रतिभा र नयाँ पुस्ताको प्रवेश कति सहज छ?

नेपालका परम्परागत दलहरूमा नेतृत्वको वरिपरि निश्चित समूहको प्रभाव, गुटगत राजनीति, पारिवारिक तथा राजनीतिक विरासत र लामो समयदेखि स्थापित शक्ति केन्द्रको प्रभावबारे प्रश्न उठ्दै आएका छन्।

रविको टिप्पणीले यही असन्तुष्टिलाई राजनीतिक भाषामा अनुवाद गर्‍यो।

यसको सन्देश कांग्रेसका मतदाताका लागि पनि हो—

‘तपाईंहरूको पार्टीले समयमै नयाँ मानिसलाई ठाउँ दिएको भए आज नयाँ पार्टीको आवश्यकता यति ठूलो हुने थिएन।’

यदि यो सन्देश कांग्रेसले सुन्न चाहेन भने समस्या अझ गम्भीर हुन्छ।

किनकि रास्वपा केवल अर्को प्रतिस्पर्धी पार्टी होइन। यसको उदय नै पुराना दलका कमजोरीमाथिको राजनीतिक टिप्पणी हो।

तर रास्वपामाथि पनि उही प्रश्न फर्किन्छ

यही ठाउँमा रविको राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा सुरु हुन्छ।

पुराना दलले नयाँ पुस्तालाई अवसर दिएनन् भन्ने आलोचना गर्न सजिलो छ। तर नयाँ दलले आफूभित्र नयाँ पुस्तालाई कति ठाउँ दिन्छ? नेतृत्व कति लोकतान्त्रिक बनाउँछ? निर्णय प्रक्रिया कति पारदर्शी बनाउँछ? फरक मतलाई कति सम्मान गर्छ?

यी प्रश्नको उत्तर पनि जनताले खोज्नेछन्।

पुराना दल खराब छन् भन्नु मात्र वैकल्पिक राजनीति होइन।

वैकल्पिक राजनीति भनेको पुरानाभन्दा फरक संस्था, फरक राजनीतिक संस्कार, फरक नीति र फरक जवाफदेहिता देखाउनु हो।

रास्वपाले यही परीक्षा उत्तीर्ण गर्नुपर्छ।

किनकि जनताले अब ‘पुरानो कि नयाँ?’ मात्र सोध्ने छैनन्।

उनीहरूले सोध्नेछन्—

‘नयाँ भनेर आएको शक्ति पुरानोभन्दा कति फरक भयो?’

कांग्रेसका लागि महाधिवेशन अवसरभन्दा बढी परीक्षा

कांग्रेसको महाधिवेशन नेतृत्व चयन गर्ने नियमित प्रक्रिया मात्रै होइन। यो पार्टीले आफूलाई समयअनुकूल रूपान्तरण गर्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने परीक्षासमेत हो।

कांग्रेसका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती एमाले वा माओवादी मात्र होइन। नयाँ पुस्ताको बदलिँदो राजनीतिक मनोविज्ञान हो।

आजको मतदाता विगतको योगदान मात्र हेरेर मतदान गर्ने अवस्थामा छैन।

उनी रोजगारी खोज्छ।
सुशासन खोज्छ।
राज्यबाट सेवा खोज्छ।
नेतृत्वमा नयाँ अनुहार खोज्छ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—आफ्नो कुरा सुन्ने राजनीतिक दल खोज्छ।

यही कारण कांग्रेसले इतिहासलाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक सम्पत्ति ठानिरह्यो भने त्यही इतिहास भविष्यको बोझ पनि बन्न सक्छ।

इतिहासले सम्मान दिन्छ, तर भविष्यको मतपत्र जित्ने ग्यारेन्टी दिँदैन।

कांग्रेसले रविलाई आलोचना गरेर मात्र पुग्दैन

रविको आलोचनाको जवाफ कांग्रेसले भाषणबाट दिन सक्छ। कांग्रेसका नेताहरूले रास्वपाको राजनीतिक अपरिपक्वता, संगठनात्मक कमजोरी वा नेतृत्व शैलीमाथि प्रश्न उठाउन सक्छन्।

तर त्यसले मूल प्रश्न समाधान गर्दैन।

मूल प्रश्न कांग्रेस आफैंभित्र छ।

यदि कांग्रेस वास्तवमै लोकतान्त्रिक र परिवर्तनशील पार्टी हो भने उसले आफैंलाई प्रश्न गर्नुपर्छ—

किन नयाँ पुस्ताका मानिसहरू पुराना पार्टी छाडेर नयाँ राजनीतिक विकल्प खोजिरहेका छन्?

किन राजनीतिक रूपमा सक्रिय युवाहरूलाई पुराना दलमा भविष्य देखिँदैन?

किन ‘व्यवस्था परिवर्तन’भन्दा ‘व्यवहार परिवर्तन’को माग बढिरहेको छ?

किन राजनीतिक दलको सदस्यता र जनताबीच दूरी बढ्दै गएको छ?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्न कांग्रेस तयार भयो भने रविको घोचपेच कांग्रेसका लागि उपयोगी पनि हुन सक्छ।

तर यदि त्यसलाई ‘बाहिरबाट आएको आलोचना’ भन्दै पन्छाइयो भने समस्या झन् गहिरिन्छ।

रविका लागि पनि तालीभन्दा ठूलो परीक्षा

रास्वपाका समर्थकले रविको भाषणमा ताली बजाउन सक्छन्। सामाजिक सञ्जालमा उनको टिप्पणी भाइरल हुन सक्छ। कांग्रेसमाथिको कटाक्षले राजनीतिक उत्साह पैदा गर्न सक्छ।

तर चुनाव जित्न ताली पर्याप्त हुँदैन।

देश चलाउन संगठन चाहिन्छ।
नीति चाहिन्छ।
प्रशासनिक क्षमता चाहिन्छ।
अर्थतन्त्रको स्पष्ट दृष्टिकोण चाहिन्छ।
परराष्ट्र नीतिको परिपक्वता चाहिन्छ।
संघीयताको व्यावहारिक खाका चाहिन्छ।
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—संस्थागत लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता चाहिन्छ।

रास्वपाको वास्तविक परीक्षा अब कांग्रेसलाई कति गाली गर्न सकिन्छ भन्ने होइन।

कांग्रेसले गर्न नसकेको काम आफूले कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउनु हो।

पुरानो बनाम नयाँको बहस अब पर्याप्त छैन

नेपाली राजनीतिमा लामो समयदेखि ‘पुराना दल बनाम नयाँ दल’को बहस चलिरहेको छ।

तर यो बहस आफैंमा अपूर्ण छ।

किनकि कुनै राजनीतिक दल पुरानो हुँदैमा खराब हुँदैन र नयाँ हुँदैमा असल हुँदैन।

पुरानो दलले समयअनुसार आफूलाई बदल्न सक्छ भने ऊ प्रासंगिक रहन्छ। नयाँ दलले पनि पुरानै संस्कार दोहोर्‍यायो भने उसको नयाँपन लामो समय टिक्दैन।

त्यसैले वास्तविक विभाजन अब यस्तो हुनुपर्छ—

परिवर्तन चाहने र परिवर्तन रोक्न चाहनेबीच।

जवाफदेही राजनीति र जवाफदेहिताबाट भाग्ने राजनीतिबीच।

संस्थागत लोकतन्त्र र व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिबीच।

काम गर्ने र केवल भाषण गर्नेबीच।

यो मापदण्डमा कांग्रेस पनि परीक्षणमा छ, रास्वपा पनि।

मञ्चको नोकझोंकले आगामी राजनीतिक समीकरणको संकेत गर्छ?

कांग्रेस महाधिवेशनमा भएको राजनीतिक घोचपेचलाई तत्कालै गठबन्धन वा चुनावी समीकरणको संकेत भनेर व्याख्या गर्नु हतार हुनेछ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—नेपालको राजनीति अब ‘स्थायी शत्रु’को राजनीतिमा सीमित रहन सक्दैन।

आजका प्रतिस्पर्धी भोलि कुनै मुद्दामा सहकार्य गर्न सक्छन्। आज एउटै मञ्चमा देखिएका दलहरू भोलि चुनावी प्रतिस्पर्धामा उत्रिन सक्छन्।

राजनीतिमा प्रतिस्पर्धा र संवाद सँगसँगै चल्छन्।

त्यसैले रविको कांग्रेस मञ्चमा उपस्थिति र त्यस क्रममा देखिएको तिक्ततालाई केवल व्यक्तिगत सम्बन्धको कोणबाट हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।

यसले भविष्यको नेपाली राजनीतिमा प्रतिस्पर्धा र सहकार्यको नयाँ मिश्रण निर्माण हुन सक्ने सम्भावनातर्फ पनि संकेत गर्छ।

वास्तविक लडाइँ मञ्चमा होइन, मतदाताको मनमा छ

कांग्रेसको मञ्चमा रविले के भने, कांग्रेसका नेताले के जवाफ दिए—यो तत्कालको समाचार हो।

तर यसको वास्तविक राजनीतिक प्रभाव कहाँ देखिन्छ?

मतदाताको मनमा।

कांग्रेसको समर्थकले कांग्रेस बदलिएको महसुस गर्छ कि गर्दैन?

रास्वपाको समर्थकले रास्वपा वास्तवमै वैकल्पिक शक्ति बनेको महसुस गर्छ कि गर्दैन?

युवाले राजनीतिमा आफ्नो भविष्य देख्छ कि देख्दैन?

यी प्रश्नको उत्तरले आगामी राजनीतिक दिशालाई निर्धारण गर्नेछ।

राजनीतिक मञ्चमा नेताहरूबीचको ताली, व्यंग्य र कटाक्ष क्षणिक हुन्छन्। मतदाताको निराशा भने दीर्घकालीन हुन्छ।

र त्यही निराशाले नै नयाँ राजनीतिक शक्ति जन्माउँछ।

अब कांग्रेसले रविलाई होइन, आफूलाई हेर्नुपर्छ

रविको टिप्पणीप्रति कांग्रेस आक्रोशित हुनु स्वाभाविक होला। तर राजनीतिक रूपमा बुद्धिमानी बाटो अर्को छ।

कांग्रेसले रविलाई जवाफ दिनुभन्दा पहिले आफूलाई जवाफ दिनुपर्छ।

किन रास्वपाजस्तो राजनीतिक शक्ति जन्मियो?

किन पुराना दलप्रति असन्तुष्टि बढ्यो?

किन युवाहरू परम्परागत राजनीतिक संगठनबाट टाढिँदै गए?

किन जनताले ‘नेता परिवर्तन’ मात्र होइन, ‘राजनीतिक संस्कार परिवर्तन’ मागिरहेका छन्?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्न कांग्रेस असफल भयो भने रविको आलोचना रोकिँदैन।

त्यस्तै, रास्वपाले यी प्रश्नको उत्तर दिने दाबी गरेर मात्र पुग्दैन। उसले शासन र संगठनमा त्यसको प्रमाण दिनुपर्छ।

निष्कर्ष : नोकझोंकको आवाजभन्दा ठूलो परिवर्तनको संकेत

कांग्रेसको महाधिवेशन उद्घाटन मञ्चमा देखिएको रवि लामिछाने र अन्य दलका नेताबीचको नोकझोंकलाई सामान्य राजनीतिक घोचपेच मानेर बिर्सन सकिन्छ।

तर त्यसो गर्नु राजनीतिक रूपमा सजिलो, विश्लेषणात्मक रूपमा गलत हुन सक्छ।

किनकि त्यो घोचपेचभित्र नेपालको राजनीतिमा गहिरिँदै गएको एउटा द्वन्द्व देखिन्छ—

इतिहास बनाम भविष्य।
स्थापित नेतृत्व बनाम नयाँ पुस्ता।
परम्परागत संगठन बनाम वैकल्पिक राजनीति।
राजनीतिक विरासत बनाम प्रदर्शनमा आधारित वैधता।

कांग्रेससँग इतिहास छ।
रास्वपासँग परिवर्तनको दाबी छ।

अब जनताले दुवैसँग एउटै प्रश्न सोध्नेछन्—

‘इतिहासले के गर्‍यो?’ र ‘नयाँपनले के गर्छ?’

कांग्रेसले इतिहासलाई भविष्यसँग जोड्न सकेन भने उसको पुरानो वैभव राजनीतिक स्मृतिमा सीमित हुन सक्छ।

रास्वपाले नयाँपनलाई संस्थागत राजनीतिक संस्कारमा बदल्न सकेन भने उसको वैकल्पिक दाबी पनि नारामै सीमित हुन सक्छ।

त्यसैले कांग्रेसको मञ्चमा भएको त्यो नोकझोंकको वास्तविक अर्थ रवि र कांग्रेसबीचको व्यक्तिगत वा दलगत टकरावभन्दा धेरै ठूलो छ।

यो नेपाली राजनीतिले आफैंलाई सोधिरहेको प्रश्न हो—

अब नेतृत्व बदल्ने मात्र कि राजनीतिक संस्कार नै बदल्ने?

आगामी दिनमा यसको उत्तर भाषणले होइन, व्यवहारले दिनेछ।

र अन्तिम फैसला नेताहरूको मञ्चले होइन, मतदाताको मतपत्रले गर्नेछ।