काठमाडौं, २८ असोज २०८३।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सांसद खगेन्द्र सुनारसँग सम्बन्धित भनिएको विवादास्पद अडियो सार्वजनिक भएपछि नेपाली राजनीति र सामाजिक वृत्तमा बहस चर्किएको छ। एक महिलालाई अश्लील गालीगलौज गरेको, उनका छोरालाई ज्यान मार्ने धम्की दिएको तथा रकमसम्बन्धी दबाब दिएको सुनिने उक्त अडियो सार्वजनिक भएपछि घटनाको सत्यतथ्य छानबिन, सम्बन्धित महिलाको सुरक्षा र सांसदको जवाफदेहिताबारे प्रश्न उठेका छन्।
जनआस्था साप्ताहिकको अनलाइन संस्करणले सोमबार सार्वजनिक गरेको अडियोमा एक पुरुष आवाजले महिलालाई अपमानजनक शब्द प्रयोग गर्दै धम्की दिएको सुनिन्छ। सञ्चारमाध्यममा सार्वजनिक विवरणअनुसार अडियोमा महिलाको व्यक्तिगत सम्बन्धबारे टिप्पणी गर्नुका साथै उनका छोरालाई समेत लक्षित गरी धम्कीपूर्ण भाषा प्रयोग गरिएको छ।
यद्यपि, सार्वजनिक अडियोमा सुनिएको आवाज सांसद सुनारकै हो वा होइन भन्ने विषय स्वतन्त्र प्राविधिक परीक्षणबाट पुष्टि भइसकेको छैन। सुनारले अडियोमा आफ्नो आवाज नभएको दाबी गर्दै कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) लगायत प्रविधिको प्रयोग गरेर आफूलाई बदनाम गर्न खोजिएको बताएका छन्।
पीडित भनिएकी महिलाको सुरक्षा र न्यायको प्रश्न
अडियोमा नाम जोडिएकी महिलाको पहिचान र व्यक्तिगत विवरण सार्वजनिक गर्दा उनको गोपनीयता तथा सुरक्षामा असर पर्न सक्ने भएकाले त्यसलाई सावधानीपूर्वक हेर्नुपर्ने देखिन्छ।
जनआस्था साप्ताहिकका सम्पादक किशोर श्रेष्ठले विवादित अडियो आफूहरूले सम्बन्धित महिलाबाटै प्राप्त गरेको बताएका छन्। उनका अनुसार प्रकाशनअघि अडियो जाँच गरिएको थियो। आवश्यक परे अनुसन्धानका लागि सक्कली अडियो प्रहरीलाई उपलब्ध गराउन सकिने जानकारी पनि श्रेष्ठले दिएका छन्।
तर, सम्बन्धित महिलाको प्रत्यक्ष सार्वजनिक प्रतिक्रिया, घटनाबारे उनको विस्तृत आधिकारिक भनाइ तथा अडियोको प्राविधिक परीक्षणबाट आएको निष्कर्ष सार्वजनिक रूपमा पुष्टि हुन बाँकी छ। त्यसैले उनको तर्फबाट कुनै अपुष्ट भनाइ उद्धृत गर्नु उपयुक्त हुँदैन।
घटनामा महिला र उनका नाबालक छोराको सुरक्षाको प्रश्नसमेत उठेको छ। एमाले नेतृ तथा राष्ट्रियसभा सदस्य रामकुमारी झाँक्रीले अडियो प्रकरणप्रति आपत्ति जनाउँदै सम्बन्धित महिला र बालकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न माग गरेकी छन्।
झाँक्रीले सार्वजनिक भएको अडियोमा सुनिने धम्की र अपमानजनक भाषालाई गम्भीर विषयका रूपमा लिएकी छन्। उनले पीडितले उजुरी नगरेकै आधारमा राज्यका निकायले घटनालाई बेवास्ता गर्न नहुने धारणा व्यक्त गरेकी छन्। सांसदको नाम जोडिएको घटनामा प्रतिनिधिसभाका सभामुखले समेत आवश्यक ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ।
खगेन्द्र सुनारको खण्डन : ‘ममाथि छानबिन होस्’
आरोप सार्वजनिक भएपछि सांसद सुनारले सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो धारणा सार्वजनिक गरेका छन्। उनले विवादित अडियो आफ्नो नभएको दाबी गर्दै आफूलाई बदनाम गर्न एआईलगायत प्रविधिबाट आवाज तयार पारिएको हुन सक्ने बताएका छन्।
सुनारले राज्यका निकाय र पार्टीले गर्ने छानबिनमा आफू सहयोग गर्न तयार रहेको बताएका छन्। आवश्यक परे पार्टीबाट निलम्बन हुन वा सांसदको जिम्मेवारीबाट अलग रहनसमेत तयार रहेको उनको सार्वजनिक अभिव्यक्ति छ।
उनले आफूले पोसाक खरिदसम्बन्धी अनियमितताका विषय उठाएकै कारण प्रतिशोध साँध्न खोजिएको दाबीसमेत गरेका छन्।
सुनारको खण्डनसँगै अहिले विवादका दुई प्रमुख पक्ष देखिएका छन्। एकातिर सञ्चारमाध्यममा सार्वजनिक भएको अडियो र त्यसमा सुनिने कथित धम्कीको विषय छ भने अर्कोतिर अडियो आफ्नो नभएको तथा आफूलाई फसाउन खोजिएको सांसदको दाबी छ।
यीमध्ये कुन पक्ष तथ्यमा आधारित छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्न अडियोको प्राविधिक परीक्षण, सम्बन्धित व्यक्तिहरूको बयान र अन्य प्रमाणको निष्पक्ष मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।
पत्रकार किशोर श्रेष्ठको प्रतिक्रिया : ‘अडियो महिलाबाटै पाएका हौँ’
विवादित अडियो सार्वजनिक गर्ने जनआस्था साप्ताहिकका सम्पादक किशोर श्रेष्ठले अडियोको स्रोतबारे आफ्नो धारणा स्पष्ट पारेका छन्।
श्रेष्ठका अनुसार उक्त अडियो उनीहरूले सम्बन्धित महिलाबाट प्राप्त गरेका हुन्। उनले प्रकाशनअघि अडियो जाँच गरिएको र आवश्यक परे अनुसन्धानका लागि सक्कली अडियो उपलब्ध गराउन सकिने बताएका छन्।
सांसद सुनारले अडियो एआईबाट बनाइएको हुन सक्ने दाबी गरेपछि श्रेष्ठले सामाजिक सञ्जालमार्फत व्यङ्ग्यात्मक प्रतिक्रिया दिएका छन्। उनले एआई प्रयोग गरेर काल्पनिक पात्रको चरित्रहत्या गर्न सकिने तथा बैंकिङ विवरणसमेत कृत्रिम रूपमा तयार पार्न सकिने भन्ने सुनार पक्षको दाबीप्रति प्रश्न उठाएका छन्।
तर, पत्रकारले अडियोको स्रोत खुलाउनु र अडियोको प्राविधिक प्रामाणिकता स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणित हुनु फरक विषय हुन्। समाचार प्रकाशन गर्ने पक्षले स्रोत र सामग्रीको विश्वसनीयताबारे आफ्नो धारणा राखेको छ भने त्यसको अन्तिम परीक्षण अनुसन्धान गर्ने निकाय र आवश्यक प्राविधिक विज्ञको परीक्षणबाट हुनुपर्ने देखिन्छ।
रास्वपाले थाल्यो आन्तरिक छानबिन
विवाद सार्वजनिक भएपछि रास्वपाले घटनालाई गम्भीर र संवेदनशील विषयका रूपमा लिँदै आन्तरिक छानबिन प्रक्रिया अघि बढाएको छ।
पार्टीका महामन्त्री विपिनकुमार आचार्यले जारी गरेको विज्ञप्तिमा महिलाको मर्यादा र सम्मानमा आँच पुर्याउने कार्य, अनुचित दबाब, धम्की तथा शंकास्पद आर्थिक कारोबारसम्बन्धी आरोपलाई सामान्य रूपमा लिन नसकिने उल्लेख छ।
पार्टीले सांसद सुनारलाई औपचारिक सार्वजनिक कार्यक्रममा सहभागी नहुन निर्देशन दिएको विवरण पनि सार्वजनिक भएको छ।
रास्वपा अनुशासन आयोगका उपप्रमुख हरिचन्द्र भट्टराईले मंगलबार बिहानदेखि प्रमाण संकलन सुरु गरिएको बताएका छन्। उनका अनुसार आयोगले अडियोको सत्यतथ्य जाँच गर्नुका साथै सांसद सुनार र घटनामा नाम जोडिएकी महिलासँग पनि कुरा बुझ्ने प्रयास गरिरहेको छ।
भट्टराईले आरोप लागेका व्यक्तिलाई आफ्नो धारणा राख्ने अवसर दिनुपर्ने बताउँदै प्रमाणका आधारमा निष्कर्ष निकालिने स्पष्ट पारेका छन्।
रास्वपा संसदीय दलका सचेतक प्रकाशचन्द्र परियारले पनि अडियोको छानबिन हुने र त्यसमा सुनिएको आवाज सम्बन्धित व्यक्तिकै भएको प्रमाणित भए पार्टीले उनलाई अन्धाधुन्ध संरक्षण नगर्ने बताएका छन्।
यसले पार्टीले सार्वजनिक गरेको जवाफदेहिताको प्रतिबद्धता व्यवहारमा कसरी कार्यान्वयन हुन्छ भन्ने प्रश्नलाई थप महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।
प्रहरीमा उजुरी नपरेको भनाइ
विवादले सार्वजनिक चर्चा पाए पनि मंगलबारसम्म नेपाल प्रहरीले घटनासम्बन्धी औपचारिक उजुरी प्राप्त नभएको जनाएको छ।
प्रहरी प्रवक्ता अभि नारायण काफ्लेका अनुसार उजुरी प्राप्त भए कानुनी प्रक्रियाअनुसार अघि बढिनेछ। यसैबीच, सार्वजनिक भएको अडियोको प्रामाणिकता जाँच गर्ने र आवश्यक परे कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउने विषयमा बहस भइरहेको छ।
कानुन व्यवसायीहरूका अनुसार घटनाको प्रकृति, उपलब्ध प्रमाण र लागू हुने कानुनी व्यवस्थाअनुसार अनुसन्धान तथा न्यायिक प्रक्रिया अघि बढ्न सक्छ। सम्बन्धित व्यक्तिको उजुरी आवश्यक पर्ने कसुर र राज्यका निकायले आफ्नै पहलमा अनुसन्धान गर्न सक्ने अवस्थाबीच कानुनी भिन्नता हुन सक्ने भएकाले घटनाको प्रकृति स्पष्ट गर्न आवश्यक छ।
महिला अधिकारकर्मी तथा पूर्व राष्ट्रिय महिला आयोग अध्यक्ष मोहना अन्सारीले सार्वजनिक भएको विषयलाई राज्यले गम्भीर रूपमा लिनुपर्ने धारणा व्यक्त गरेकी छन्। उनको भनाइमा पीडितको उजुरी पर्खेर मात्र नबस्ने गरी सम्बन्धित निकायले घटनाबारे आवश्यक पहल गर्नुपर्छ।
वरिष्ठ अधिवक्ता गान्धी पण्डितले पनि महिला हिंसासँग सम्बन्धित कसुरको आशंका भए राज्यले कानुनी दायराभित्र रहेर अनुसन्धान गर्न सक्ने बताएका छन्।
अब मुख्य प्रश्न : अडियो वास्तविक हो कि कृत्रिम?
सांसद सुनारसँग जोडिएको यस घटनामा अहिले मुख्यतः तीन विषयको निरूपण आवश्यक देखिन्छ।
पहिलो, सार्वजनिक अडियो वास्तविक हो वा कृत्रिम रूपमा तयार पारिएको हो भन्ने प्राविधिक परीक्षणबाट स्पष्ट हुनुपर्छ।
दोस्रो, घटनामा नाम जोडिएकी महिलाको भनाइ, सुरक्षा र गोपनीयतालाई प्राथमिकता दिँदै आवश्यक प्रमाण संकलन गर्नुपर्छ।
तेस्रो, अनुसन्धानबाट कुनै कसुर भएको पुष्टि भए कानुनअनुसार प्रक्रिया अघि बढ्नुपर्छ भने आरोप पुष्टि नभएको अवस्थामा सम्बन्धित व्यक्तिको प्रतिष्ठा र कानुनी अधिकारको पनि संरक्षण हुनुपर्छ।
सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिसँग जोडिएका गम्भीर आरोपले नागरिकको चासो बढाउनु स्वाभाविक हो। तर सार्वजनिक चर्चा वा सामाजिक सञ्जालमा आएका प्रतिक्रियालाई मात्रै दोष प्रमाणित भएको आधार मान्न मिल्दैन।
त्यसैले यस प्रकरणको विश्वसनीय निष्कर्षका लागि अडियोको स्वतन्त्र परीक्षण, सम्बन्धित पक्षहरूको बयान, प्रमाणमा आधारित अनुसन्धान र पारदर्शी जवाफदेहिता आवश्यक देखिएको छ।
