पोखरा, १७ असोज २०८३ ।
२०८२ सालको भदौ २३ र २४ गते नेपालमा भएको जेन जी आन्दोलनका क्रममा कास्की जिल्ला कारागारबाट भागेका ४१ जना कैदी तथा थुनुवा अझै बेपत्ता रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
कारागार व्यवस्थापन विभागले उक्त आन्दोलनका क्रममा भागेका अन्य बन्दीहरु फर्किएको भए पनि अझै ४१ जना कास्की कारागारमा सम्पर्कमा नआएको विवरण सार्वजनिक गरेको हो।
विभागका अनुसार , गत वर्ष भएको जेन-जी आन्दोलनका क्रममा देशभरका कारागार तोडेर भागेकामध्ये तीनहजार सात ५२ जना कैदीबन्दी अझै सम्पर्कमा आएका छैनन्। ती मध्ये ४१ जना मात्र कास्की जिल्ला कारागारका बन्दी रहेका छन्। बिभागले उनीहरूको नामसहितको सूची सार्वजनिक गरेको छ।
उक्त आन्दोलनका क्रममा कास्की कारागारबाट भागेका कैदीबन्दीमध्ये हालसम्म पनि फरार सूचीमा रहेका ४१ जना बन्दीको मुद्दा प्रकृति विश्लेषण गर्दा गम्भीर सामाजिक अपराधको भयावह तस्वीर देखिएको छ।
कास्की कारागार कार्यालयको २०८३ जेठ २९ गतेसम्मको अद्यावधिक आधिकारिक लगत अनुसार, फरार ४१ जनामध्ये २५ जना अर्थात् ५८.५ प्रतिशतभन्दा बढी जबरजस्ती करणी र करणी उद्योग जस्ता यौनजन्य अपराधका अभियुक्त रहेका छन्।
अपराधको प्रकृतिका आधारमा वर्गीकरण
कारागारको विवरण अनुसार फरार बन्दीहरूलाई ५ समूहमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
क) जबरजस्ती करणी तथा करणी उद्योग – २५ जना (५८%)
सबैभन्दा ठूलो हिस्सा यौनजन्य अपराधको छ। यसमा कास्कीका स्थानीय बाहेक स्याङ्जाका रामजी दर्जी, राम पोखरेल, लमजुङका लक्ष्मण वि.क., तनहुँका लक्ष्मण वि.क., पर्वतका सूर्य दर्जी र भारतीय नागरिक सुरज शाह लगायत छन्। यसले समाजमा यौन हिंसाका घटनामा संलग्न अभियुक्तहरू खुला रूपमा घुमिरहेको जोखिम देखाउँछ।
ख) लागु औषध कारोबार – ६ जना (१४%)
लागु औषध सम्बन्धी कसूरमा पोखराका हरि नेपाली, विशाल परियार, रुकुम पूर्वका चकर बहादुर पुन, दिपेश पुन, पर्साका शिवजन्म माझी मुसहर र लमजुङका देव बहादुर गुरुङ फरार छन्।
ग) सहकारी ठगी तथा वित्तीय अपराध – ५ जना (१२%)
सहकारी ऐन विपरीतको कसूरमा नुवाकोटका गोपाल खनाल, कास्कीका उत्तम मगर, कुलदिप राई, रामेछापका कैलाश कुमार दलामी र बागलुङका लेखनाथ शर्मा फरार सूचीमा छन्।
घ) चोरी तथा डाँका – ३ जना (७%)
यस समूहमा स्याङ्जाका ईश्वर कुमार श्रेष्ठ, पर्वतका राम बहादुर गुरुङ र प्युठानका भिम थापा मगर रहेका छन्।
ङ) अन्य गम्भीर अपराध – ५ जना (९%)
बाँकीमा ठगी मुद्दाका उत्तम गुरुङ (कास्की), बैकिङ कसूरका तारा बहादुर गिरी (स्याङ्जा), कर्तव्य ज्यान तथा हतियार मुद्दाका गोविन्द अधिकारी (स्याङ्जा), अभद्र व्यवहारका कुशल क्षेत्री (कास्की) र मानव बेचबिखन मुद्दाका चिनियाँ नागरिक ली मिङ मिङ (LI MING MING) रहेका छन्।
३. सुरक्षा चुनौती र निष्कर्ष
तथ्याङ्कले दुईवटा गम्भीर सुरक्षा चुनौती औंल्याएको छ:
पहिलो, फरारमध्ये ७२ प्रतिशतभन्दा बढी (जबरजस्ती करणी ५८% + लागुऔषध १४%) प्रत्यक्ष रूपमा समाजमा जोखिम पुर्याउने अपराधका अभियुक्त हुन्। उनीहरू लामो समयसम्म फरार रहँदा पीडितको न्याय र समाजको सुरक्षामा प्रत्यक्ष असर पर्छ।
दोस्रो, ७० प्रतिशत बन्दी बाहिरी जिल्लाका भएकाले कास्की प्रहरी एक्लैले खोजी गर्न सम्भव छैन। यसका लागि अन्तर-जिल्ला प्रहरी समन्वय, कारागार व्यवस्थापन विभागको केन्द्रीय निगरानी र भारत तथा चीनसँग जोडिएका सीमा नाकामा विशेष निगरानी आवश्यक देखिन्छ।
जेनजी आन्दोलनपछि कास्की कारागारका ७७३ मध्ये करिब ४०० भन्दा बढी बन्दी फर्किसकेको प्रशासनले जनाए पनि बाँकी फरार सूचीमा रहेका यी ४१ जना लामो समयदेखि सम्पर्कविहीन रहेको स्रोतको भनाइ छ। उनीहरूलाई कानुनको दायरामा ल्याउन प्रहरीले विशेष अप्रेसन बढाउनुपर्ने देखिन्छ।
कास्की कारागारबाट फरार भएका गम्भीर प्रकृतिका कैदीबन्दी लामो समयसम्म पनि पक्राउ नपर्दा गण्डकी प्रदेशको सुरक्षा व्यवस्था माथि नै प्रश्न उठेको छ। विशेष गरी जबरजस्ती करणी जस्ता यौनजन्य अपराधका अभियुक्तहरू खुला रूपमा समाजमा घुमिरहँदा अर्को अपराध दोहोरिने र पीडितहरू थप असुरक्षित हुने खतरा बढेको छ।
२०८२ भदौ २४ गतेको जेनजी आन्दोलनका क्रममा कास्की कारागारबाट ठूलो संख्यामा कैदीबन्दी फरार भएका थिए। कारागार प्रशासनको पछिल्लो अद्यावधिक लगत अनुसार ती मध्ये ४१ जना अझै पनि फरार सूचीमा छन् र उनीहरूमध्ये अधिकांशलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिन सकेको छैन।
१. सबैभन्दा ठूलो जोखिम: यौन अपराधका अभियुक्त खुला
फरार सूचीको तथ्याङ्क नै डरलाग्दो छ। ४१ जनामध्ये २५ जना अर्थात् ५८ प्रतिशतभन्दा बढी जबरजस्ती करणी र करणी उद्योगका अभियुक्त हुन्।
सामान्य चोरी वा ठगीका अभियुक्तभन्दा यौन अपराधका अभियुक्त फरार रहनु समाजका लागि प्रत्यक्ष खतरा हो। विज्ञहरूका अनुसार यस्ता प्रवृत्तिका व्यक्तिहरू फरार अवस्थामा पुनः सोही प्रकृतिको अपराध दोहोर्याउने सम्भावना उच्च हुन्छ। उनीहरू पीडित परिवारलाई धम्क्याउने, प्रमाण नष्ट गर्ने र गाउँ-समाजमा त्रास फैलाउने जोखिम रहन्छ।
“कारागारबाट भाग्नु भनेको कानुनबाट भाग्नु मात्र होइन, पीडितको न्यायको बाटो छेक्नु पनि हो। यौन हिंसाका अभियुक्त लामो समयसम्म फरार हुँदा पीडित किशोरी र महिलाहरूमा ‘न्याय पाइँदैन’ भन्ने मनोवैज्ञानिक त्रास पैदा हुन्छ,” एक अधिवक्ताले बताए।
२. लागुऔषध र संगठित अपराधको सञ्जाल ब्यूँतिने खतरा
फरार सूचीमा ६ जना लागुऔषध कारोबारका अभियुक्त छन्। पोखरा लागुऔषधको ट्रान्जिटको रूपमा प्रयोग हुँदै आएको सन्दर्भमा उनीहरू बाहिर रहँदा पुरानो सञ्जाल फेरि सक्रिय हुने प्रहरीकै आशंका छ।
त्यसैगरी सहकारी ठगीका ५ जना, चोरी-डाँका, मानव बेचबिखन र कर्तव्य ज्यान जस्ता मुद्दाका अभियुक्त समेत फरार छन्। चिनियाँ नागरिक ली मिङ मिङ जस्ता मानव बेचबिखनका अभियुक्त फरार रहनुले अन्तरदेशीय अपराधको जोखिम समेत देखाएको छ।
३. ७० प्रतिशत बाहिरी जिल्लाका: खोजीमा किन ढिलाइ ?
सुरक्षा चुनौतीको अर्को पाटो भौगोलिक छ। फरार ४१ जनामध्ये २९ जना अर्थात् ७० प्रतिशत कास्की बाहिरका जिल्लाका हुन् – स्याङ्जा, पर्वत, तनहुँ, लमजुङ, बागलुङ, रुकुम पूर्व, पर्सा, नुवाकोट, रामेछापसम्म र दुई जना विदेशी नागरिक।
यसले गर्दा:
क) अन्तर-जिल्ला समन्वयको अभाव: कास्की प्रहरीले पत्राचार गरे पनि सम्बन्धित जिल्लाले सक्रिय खोजी नगर्दा उनीहरू गाउँमै लुकेर बस्ने अवस्था छ।
ख) सीमा पार हुने जोखिम: भारतीय नागरिक सुरज शाह र चिनियाँ नागरिकको हकमा खुला सीमानाको फाइदा उठाएर देश बाहिर भाग्ने सम्भावना उच्च छ।
ग) स्थानीय सूचना संयन्त्र कमजोर: बाहिरी जिल्लाका अभियुक्तको बारेमा कास्की प्रहरीसँग पर्याप्त स्थानीय सुराकी नहुँदा पक्राउमा ढिलाइ भइरहेको छ।
निष्कर्ष: अब के गर्नुपर्छ ?
फरार कैदीहरूलाई सामान्य फरार प्रतिवादी जस्तो मानेर हुँदैन। यो कारागार प्रशासनको मात्र होइन, समग्र सुरक्षा निकायको विफलता बन्न सक्छ।
यसका लागि तीन तहको रणनीति आवश्यक देखिन्छ:
१. प्राथमिकीकरण: २५ जना यौन अपराधका अभियुक्तलाई ‘हाई रिस्क’ सूचीमा राखेर विशेष टोली परिचालन गर्ने।
२. केन्द्रीय समन्वय: कारागार व्यवस्थापन विभाग र प्रहरी प्रधान कार्यालयले ७ जिल्लालाई नै फरारको फोटो र विवरणसहित सर्कुलर जारी गर्ने।
३. सीमा निगरानी: अध्यागमन र सीमा प्रहरीलाई विदेशी नागरिकसहितका फरारको विवरण दिएर निगरानी बढाउने।
अन्यथा, कानुनले सजाय तोकेका व्यक्तिहरू खुला रूपमा हिँड्दा पीडितले न्यायको अनुभूति गर्न सक्दैनन् र समाजमा ‘अपराध गरेर पनि भाग्न सकिन्छ’ भन्ने गलत सन्देश जानेछ।
हेर्नुस सूचि:-
कास्की कारागार कार्यालयबाट बेपत्ता/फरार रहेका कैदी तथा थुनुवाहरूको विवरण
| क्र.सं. | बन्दी आईडी | प्रकार | नामथर | ठेगाना | उमेर / लिङ्ग | मुद्दा समूह |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ४१ | ९७००८०० | कैदी | हरि नेपाली | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – १४, नेपाल | ४२ / पुरुष | लागु औषध [९२] |
| ४२ | ६२८१७५७ | कैदी | प नाम ३८ I बहादुर रामजी दर्जी | स्याङ्जा, फेदीखोला गाउँपालिका – ३, नेपाल | ४२ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [९२] |
| ४३ | २७४२९१९ | कैदी | प नाम स्याङ्जा ज श्री राम पोखरेल | स्याङ्जा, बिरुवा गाउँपालिका – ५, नेपाल | ४२ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [९२] |
| ४४० | ६१४७११९ | थुनुवा | गोपाल खनाल | नुवाकोट, तारकेश्वर गाउँपालिका – ९, नेपाल | ३७ / पुरुष | सहकारी ऐन सम्बन्धी कसूर [२०१] |
| ४४२ | ७०४९५०१ | थुनुवा | उत्तम मगर | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – २९, नेपाल | ४७ / पुरुष | सहकारी ऐन सम्बन्धी कसूर [२०१] |
| ४४३ | १११३०२६ | कैदी | कुलदिप भनिने राई | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – २९, नेपाल | ५३ / पुरुष | सहकारी ऐन सम्बन्धी कसूर [२०१] |
| ५०३ | २४५७८६० | थुनुवा | परिवर्तित नामथर २०८१/०८२-३८(१) बहादुर | लमजुङ, सुन्दरबजार नगरपालिका – २, नेपाल | ४१ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२०] |
| ५०४ | ६१७७४२२ | थुनुवा | लक्ष्मण वि.क. | लमजुङ, दोर्दी गाउँपालिका – ९, नेपाल | २५ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२०] |
| ६२० | ७१४०३३९ | थुनुवा | उत्तम गुरुङ | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – ६, नेपाल | ३२ / पुरुष | ठगी [२४] |
| ६५९ | २५३८६६७ | थुनुवा | कैलाश कुमार दलामी | रामेछाप, रामेछाप नगरपालिका – ७, नेपाल | ३७ / पुरुष | सहकारी ऐन सम्बन्धी कसूर [२०९] |
| ६७७ | ७१५१०६६ | थुनुवा | सूर्य दर्जी | पर्वत, कुश्मा नगरपालिका – १, नेपाल | ३० / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२१०] |
| १२८७ | ५७१४९६७ | थुनुवा | कुशल क्षेत्री | कास्की, अन्नपूर्ण गाउँपालिका – १०, नेपाल | २१ / पुरुष | अभद्र व्यवहार [२१९] |
| १४३९ | २८४७३९४ | थुनुवा | सुरज शाह भन्ने सुरज कुमार | मध्य प्रदेश, शिवपुरी, भारत | ३९ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [३१२] |
| १४६८ | ४३०३४०० | कैदी | विशाल मिजार भन्ने विशाल सार्की | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – २, नेपाल | ४० / पुरुष | जबरजस्ती करणी [३७] |
| १५०० | ५९०४८३३ | कैदी | गोरे भन्ने दिपक रिजाल | नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व), कावासोती – ७, नेपाल | ३४ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२२३] |
| १५४८ | ९११६५०६ | कैदी | राकेशलाल प्रधान | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – ४, नेपाल | ५७ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [३१२] |
| १५४९ | १५६६९५३ | कैदी | श्री प्रसाद थापा | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – १५, नेपाल | ३८ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [३१२] |
| १५५८ | ४३२६०१२ | कैदी | लक्ष्मण वि.क. | तनहुँ, शुक्लागण्डकी नगरपालिका – १, नेपाल | ७२ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२२४] |
| १५५९ | ९९५०६७५ | थुनुवा | आकाश तामाङ भन्ने सयु प्रकाश तामाङ | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – ११, नेपाल | २३ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२२४] |
| १६३३ | २५४३९६१ | कैदी | चकर बहादुर पुन | रुकुम (पूर्वी भाग), पुथा उत्तरगंगा – १, नेपाल | ४३ / पुरुष | लागु औषध [४०] |
| १६४३ | ७८०६४६९ | कैदी | शिवजन्म माझी मुसहर | पर्सा, सखुवा प्रसौनी गाउँपालिका – ४, नेपाल | ३७ / पुरुष | लागु औषध [४०] |
| १६६४ | ३१९८९९३ | कैदी | दिपेश पुन | रुकुम (पूर्वी भाग), पुथा उत्तरगंगा – २, नेपाल | ४५ / पुरुष | लागु औषध [२३०] |
| २१९३ | ४८०७८७४ | कैदी | तारा बहादुर गिरी | स्याङ्जा, पुतलीबजार नगरपालिका – १३, नेपाल | ५५ / पुरुष | बैकिङ्ग कसूर [२४८] |
| २३७८ | ५८३७०१३ | कैदी | सन्दीप ब.क. | तनहुँ, घ्याङले गाउँपालिका – ५, नेपाल | २८ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [६०] |
| २४४४ | ४५९९३८३ | थुनुवा | अमरबहादुर दमै | स्याङ्जा, अर्जुनचौपारी गाउँपालिका – ४, नेपाल | ३३ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [६२] |
| २६३८ | ३५६१९१७ | थुनुवा | दिपक भन्ने प्रकाश नेपाली | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – १६, नेपाल | ३० / पुरुष | जबरजस्ती करणी [६९] |
| ३०५३ | ५१७४५३३ | कैदी | अनुभन्ने भिम थापा मगर | प्युठान, गौमुखी गाउँपालिका – ०, नेपाल | ४४ / पुरुष | डाँका सम्बन्धी [८१] |
| ३०५९ | ७७७२४१२ | कैदी | ईश्वर कुमार श्रेष्ठ | स्याङ्जा, भीरकोट नगरपालिका – २, नेपाल | २४ / पुरुष | चोरी [३५४] |
| ३१४३ | ३२७४९९० | कैदी | राम बहादुर गुरुङ | पर्वत, मोदी गाउँपालिका – १, नेपाल | ४३ / पुरुष | चोरी [२६४] |
| ३१७१ | ९८४७७१८ | थुनुवा | अमृत घिमिरे | तनहुँ, भानु नगरपालिका – ८, नेपाल | २५ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [८३] |
| ३१७२ | १६७७३०६ | थुनुवा | नवीन खड्का | पर्वत, मोदी गाउँपालिका – ४, नेपाल | – / पुरुष | जबरजस्ती करणी [८३] |
| ३२२० | ९१३९८०४ | कैदी | दिनेश गुरुङ | कास्की, पोखरा महानगरपालिका – ७, नेपाल | ३३ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [३६१] |
| ३३१४ | १०८७१५४ | थुनुवा | अनिल पुलामी मगर | महोत्तरी, बर्दिबास नगरपालिका – ५, नेपाल | २० / पुरुष | जबरजस्ती करणी [१६१] |
| ३४२८ | ५३५४८२४ | कैदी | विशाल परियार भन्ने विशाल बाबु परियार | कास्की, रुपा गाउँपालिका – ६, नेपाल | ४० / पुरुष | लागु औषध [३६५] |
| ३५१० | २९१४१५० | कैदी | प्रकाश भन्ने देव बहादुर गुरुङ | लमजुङ, मर्स्याङ्दी गाउँपालिका – ४, नेपाल | ४८ / पुरुष | लागु औषध [२७३] |
| ३५१८ | ६४७३४९४ | कैदी | राजेन्द्र भण्डारी | लमजुङ, मर्स्याङ्दी गाउँपालिका – ३, नेपाल | २६ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२७४] |
| ३५२० | १४९२३४० | कैदी | विष्णु ब.गोलाइङ | लमजुङ, सुन्दरबजार नगरपालिका – ६, नेपाल | ३६ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२७४] |
| ३५२५ | ४०३११३४ | कैदी | नारायण घिमिरे | चितवन, रत्ननगर नगरपालिका – १२, नेपाल | ४८ / पुरुष | जबरजस्ती करणी [२७४] |
| ३५२९ | २३४७३७२ | थुनुवा | लेखनाथ शर्मा | बागलुङ, बागलुङ नगरपालिका – १, नेपाल | ५७ / पुरुष | सहकारी ऐन सम्बन्धी कसूर [२७४] |
| ३५८८ | २६२०८२३ | कैदी | गोविन्द भन्ने फुन नारायण अधिकारी | स्याङ्जा, आँधिखोला गाउँपालिका – १, नेपाल | २७ / पुरुष | कर्तव्य ज्यान, हातहतियार खरखजना [३७७] |
| ३६३० | ३६२२२८२ | कैदी | LI MING MING | चीन | ८२ / पुरुष | मानव बेचबिखन [९०] |
