काठमाडौँ, २ असोज २०८३।

भारत भ्रमणमा रहेका अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले र भारतीय समकक्षी निर्मला सीतारमणबीच बिहीबार नयाँदिल्लीस्थित भारतीय वित्त मन्त्रालयमा भेटवार्ता भयो। नेपाल–भारत आर्थिक सम्बन्ध, पुनर्निर्माण तथा द्विपक्षीय सहकार्यका विषयमा छलफलका लागि भएको उच्चस्तरीय भेटवार्ताको दृश्यमा भने नेपाली राष्ट्रिय झण्डाको उपस्थितिलाई लिएर प्रश्न उठेको छ।

भारत भ्रमणमा रहेका अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले आज भारतीय समकक्षीसँग एक्लाएक्लै र प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय वार्ता गरे । तर दुवै वार्तामा नेपाली झण्डा नदेखिएपछि गम्भीर प्रश्न खडा भएकाे छ ।

दुई देशका उच्चस्तरीय प्रतिनिधिबीच हुने कुनै पनि वार्तामा दुवै देशकाे झण्डा राख्ने अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलन रहेकाे छ । कुटनीतिक भेटघाटमा याे आधारभूत प्राेटाेकल पनि हाे ।

तर अर्थमन्त्रीले भारतीय समकक्षी निर्मला सीतारमणसँग उनकै कार्यकक्षमा वार्तामा बस्दा एकातर्फ मात्रै झण्डा थियाे । भारतीय अर्थमन्त्री सीतारमणकाे छेउमा भारतीय झण्डा थियाे भने अर्थमन्त्री डा. वाग्ले झन्डाविहिन थिए ।

प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय वार्तामा त झन् दुवैतर्फ भारतीय झण्डा राखिएकाे लाजमर्दाे दृष्य देखिएकाे छ । वैठकस्थलमा रहेकाे डिजिटल बाेर्डमा भने दुवै देशका झण्डा देखाइएका थिए ।

कुटनीतिका जानकारहरूका अनुसार विदेश भ्रमणमा जाँदा आफ्नाे देशकाे झण्डा अनिवार्य लैजाने प्रचलन हुन्छ । यसकाे व्यवस्थापन परराष्ट्र मन्त्रालयले गर्नुपर्ने हाे ।

झण्डा लैजान छुटेकाे अवस्थामा पनि दिल्लीस्थित नेपाली दुतावासले तत्काल व्यवस्थापन गर्नुपर्थ्याे । तर, यसमा ठूलाे  हेलचेक्राइँ  भएकाे छ । यदि जानाजान नै झण्डा नराखिएकाे भए त त्याे झनै आपत्तिजनक हाे ।

दुवैतर्फ  भारतीय झण्डा राखिएकाे तस्विर अर्थमन्त्रीकाे सचिवालयले नै फेसबुकमा पाेस्ट गरेकाे छ ।  उक्त नेपाली प्रतिनिधिमण्डलमै रहेेका अर्थमन्त्रीका प्रेस संयाेेजक नवीन ढुंगानााले डिजिटल बाेर्डमा दुवै देशकाे झण्डा रहेकाे र अर्थमन्त्रीकाे ठिक अगाडि टेबलमा पनि सानाे आकारकाे झण्डा राखिएका बताए । नेपाली प्रतिनिधमण्डल बसेकाे साइडमा पनि भारतीय झण्डा राखिएकाे विषयमा भने उनले ठाेस जवाफ दिएनन् ।

अर्थमन्त्री वाग्ले भारतीय सरकारको निमन्त्रणामा तीनदिने भारत भ्रमणमा छन्। भ्रमणको मुख्य उद्देश्य आर्थिक तथा कूटनीतिक सहकार्य विस्तार गर्नुका साथै हालैको प्राकृतिक विपत्तिपछि पुनर्निर्माणका विषयमा सहयोग जुटाउनु रहेको अर्थ मन्त्रालयले जनाएको छ। वाग्लेको टोलीमा अर्थ तथा परराष्ट्र मन्त्रालयका अधिकारी र नयाँदिल्लीस्थित नेपाली दूतावासका प्रतिनिधिसमेत सहभागी छन्।

सीतारमणसँगको भेटमा एकातर्फ मात्रै झण्डा?

सार्वजनिक भएका भेटवार्ताका तस्बिरमा भारतीय अर्थमन्त्री सीतारमणको छेउमा भारतीय राष्ट्रिय झण्डा देखिए पनि अर्थमन्त्री वाग्लेको छेउमा त्यस्तै स्वरूपमा नेपाली झण्डा नदेखिएको भन्दै सामाजिक सञ्जाल तथा सार्वजनिक वृत्तमा प्रश्न उठेको छ।

झन् प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय बैठकको तस्बिरमा बैठकस्थलमा दुवैतर्फ भारतीय झण्डा देखिएको दाबी गरिएको छ। बैठकस्थलको डिजिटल स्क्रिनमा भने नेपाल र भारत दुवैका राष्ट्रिय झण्डा राखिएको देखिन्छ।

यही दृश्यलाई लिएर नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने उच्चस्तरीय सरकारी टोलीको भ्रमणमा कूटनीतिक मर्यादा र प्रोटोकल पालना भयो कि भएन भन्ने बहस सुरु भएको छ।

सचिवालयको स्पष्टीकरण

यस विषयमा अर्थमन्त्री वाग्लेका प्रेस संयोजक नवीन ढुंगानासँग जिज्ञासा राख्दा उनले डिजिटल बोर्डमा नेपाल र भारत दुवै देशका झण्डा रहेको तथा अर्थमन्त्रीको अगाडि टेबलमा पनि सानो आकारको नेपाली झण्डा राखिएको बताएका छन्।

तर नेपाली प्रतिनिधिमण्डल बसेको स्थानमा समेत भारतीय झण्डा राखिएको देखिएको विषयमा भने स्पष्ट जवाफ नआएको दाबी गरिएको छ।

यसले भारतीय पक्षले जानाजानी नेपाली झण्डा नराखेको हो वा बैठकस्थल व्यवस्थापनमा भएको सामान्य प्राविधिक/प्रोटोकल त्रुटि हो भन्ने प्रश्नलाई अझ पेचिलो बनाएको छ।

‘सानो विषय’ होइन, राष्ट्रिय प्रतिनिधित्वसँग जोडिएको प्रश्न

विदेश भ्रमणमा जाने सरकारी उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमण्डलका औपचारिक कार्यक्रम तथा द्विपक्षीय भेटवार्तामा राष्ट्रिय प्रतीकहरूको प्रयोगलाई विशेष संवेदनशील विषयका रूपमा हेरिन्छ। त्यसैले वार्ताको टेबलमा नेपालको राष्ट्रिय झण्डाको दृश्यात्मक उपस्थिति नहुनु सामान्य व्यवस्थापकीय त्रुटि भए पनि त्यसले नेपालको औपचारिक प्रतिनिधित्व र कूटनीतिक प्रोटोकलप्रति पर्याप्त ध्यान दिइयो कि दिइएन भन्ने प्रश्न जन्माएको छ।

विशेषगरी वाग्लेको भ्रमण नेपालका लागि महत्वपूर्ण समयमा भएको छ। अगस्ट २६ को विनाशकारी बाढीपछि पुनर्निर्माण र आर्थिक सहयोगका विषयमा भारतसँग छलफल गर्न उनी नयाँदिल्ली पुगेका हुन्। यो भ्रमणलाई पछिल्लो प्राकृतिक विपत्तिपछि नेपालबाट भएको पहिलो उच्चस्तरीय भ्रमणका रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।

त्यसैले उच्चस्तरीय द्विपक्षीय बैठकमै नेपालको राष्ट्रिय झण्डा अपेक्षित रूपमा नदेखिएको दृश्यले नेपालको सरकारी टोलीप्रतिको सम्मान, प्रोटोकलको पालना र भ्रमण व्यवस्थापनबारे गम्भीर सार्वजनिक चासो उत्पन्न गरेको छ।

यद्यपि, उपलब्ध सार्वजनिक विवरणका आधारमा यो घटना भारतीय पक्षबाट गरिएको जानाजानी अपमान थियो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न पर्याप्त आधिकारिक प्रमाण सार्वजनिक भइसकेको छैन। यसबारे नेपाल सरकार, परराष्ट्र मन्त्रालय वा नयाँदिल्लीस्थित नेपाली दूतावासबाट औपचारिक स्पष्टीकरण आएपछि घटनाको वास्तविक कारण थप स्पष्ट हुन सक्छ।

मुख्य सन्दर्भ: अर्थमन्त्री वाग्ले र सीतारमणबीचको भेटवार्ता भारतीय वित्त मन्त्रालयको कर्तव्य भवन परिसरमा भएको पुष्टि विभिन्न समाचार संस्थाले गरेका छन्।