काठमाडौं, २७ साउन २०८३।

पत्रकार तथा जनआस्था साप्ताहिकका सञ्चालक एवं सम्पादक किशोर श्रेष्ठ बुधबार राति पक्राउ परेका छन्। वैयक्तिक गोपनीयता हननसम्बन्धी कसूरमा अनुसन्धानका लागि उनलाई प्रहरीले ललितपुरस्थित निवास नजिकबाट पक्राउ गरेको हो।

काठमाडौँ उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयका प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक (एसएसपी) सन्तोष खड्काका अनुसार श्रेष्ठलाई उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालय र काठमाडौँ प्रहरी परिसरको संयुक्त टोलीले पक्राउ गरेको हो। उनीविरुद्ध काठमाडौँ प्रहरी परिसरले अदालतबाट पक्राउ पूर्जीसमेत लिएको थियो।

प्रहरीका अनुसार श्रेष्ठमाथि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)का सांसद अमरकान्त चौधरी र एक युवतीबीच चुम्बन भइरहेको देखिने तस्बिर सार्वजनिक गरेको आरोप छ। उक्त तस्बिर सार्वजनिक भएपछि व्यक्तिगत गोपनीयता हनन भएको भन्दै सम्बन्धित युवतीले काठमाडौँ प्रहरीमा जाहेरी दिएको बताइएको छ।

जाहेरीपछि प्रहरीले घटनाका सम्बन्धमा अनुसन्धान अघि बढाएको थियो। अनुसन्धानकै क्रममा अदालतबाट पक्राउ पूर्जी लिएर श्रेष्ठलाई पक्राउ गरिएको प्रहरीको भनाइ छ।

तस्बिर वास्तविक नभएको युवतीको दाबी

विवादमा आएको उक्त तस्बिरबारे सम्बन्धित युवतीले भने सामाजिक सञ्जालमार्फत आफ्नो धारणा सार्वजनिक गरेकी छन्। उनले भिडियो सन्देश जारी गर्दै आफू र सांसद अमरकान्त चौधरीलाई जोडेर सार्वजनिक गरिएको तस्बिर गलत तरिकाले तयार पारिएको तथा त्यसका आधारमा सामाजिक सञ्जालमा भ्रम फैलाइएको दाबी गरेकी छन्।

उनले सार्वजनिक भएको तस्बिरमा कुनै सत्यता नरहेको बताउँदै आफ्नो व्यक्तिगत गोपनीयता र प्रतिष्ठामा असर परेको भन्दै कानुनी उपचार खोजेकी हुन्।

यस विषयमा तस्बिर कसरी तयार भयो, कसले सार्वजनिक गर्‍यो र त्यसलाई सामाजिक सञ्जाल तथा सञ्चार माध्यममा कसरी फैलाइयो भन्ने विषयसमेत अनुसन्धानको दायरामा आउने देखिएको छ।

के भन्छ नेपालको कानुन ?

नेपालको प्रचलित कानुनले व्यक्तिको गोपनीयतालाई संरक्षण गरेको छ। नेपालको संविधानको धारा २८ ले व्यक्तिको जीउ, आवास, सम्पत्ति, लिखत, तथ्यांक, पत्राचार तथा चरित्रसम्बन्धी विषयको गोपनीयताको हक सुनिश्चित गरेको छ।

त्यसैगरी, मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को भाग–३ अन्तर्गत वैयक्तिक गोपनीयता तथा प्रतिष्ठाविरुद्धका कसूरको व्यवस्था गरिएको छ। उक्त संहिताको दफा २९५ मा अनुमति बिना कुनै व्यक्तिको तस्वीर खिच्न वा तस्वीरको स्वरूप बिगार्न नहुने व्यवस्था छ। अनुमति बिना तस्वीर खिच्ने वा अर्को व्यक्तिको तस्वीरसँग जोडेर अर्को तस्वीर बनाउने कार्य कसूर मानिने व्यवस्था उक्त दफामा छ।

दफा २९५ को उपदफा (२) अनुसार यस्तो कसूर गर्ने वा गराउने व्यक्तिलाई एक वर्षसम्म कैद वा १० हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै हुन सक्ने व्यवस्था छ। त्यस्तै, तस्वीरको केही भाग अर्को व्यक्तिको तस्वीरसँग जोडेर वा अन्य तरिकाले विकृत तस्वीर बनाई प्रकाशन गर्ने कार्यसमेत कसूर मानिएको छ। त्यसमा दुई वर्षसम्म कैद वा २० हजार रुपैयाँसम्म जरिबाना वा दुवै हुन सक्ने व्यवस्था छ।

यस्तै, दफा २९६ ले अनुमति बिना कुनै व्यक्तिको तस्वीर अरूलाई दिन, बिक्री गर्न वा झिझ्याउने, सताउने, हैरान पार्ने अथवा अनुचित फाइदा लिने नियतले प्रकाशन वा प्रचार गर्न रोक लगाएको छ।

विद्युतीय माध्यममा रहेको वा प्रवाह हुने सूचना तथा पत्राचार अनधिकृत रूपमा प्राप्त गर्ने, त्यसको गोपनीयता भंग गर्ने वा अनधिकृत रूपमा हस्तान्तरण गर्ने कार्यलाई पनि मुलुकी अपराध संहिताको दफा २९८ ले कसूर मानेको छ।

पत्रकारिता र गोपनीयताको हकबीचको प्रश्न

श्रेष्ठ पक्राउ परेपछि यो घटना पत्रकारिताको प्रेस तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र व्यक्तिको वैयक्तिक गोपनीयताको हकबीचको सन्तुलनसँग समेत जोडिएको छ।

कुनै व्यक्तिको सार्वजनिक जीवन, सार्वजनिक पद वा सार्वजनिक गतिविधिसँग सम्बन्धित विषय समाचारको विषय बन्न सक्ने भए पनि निजी जीवनसँग सम्बन्धित सामग्री सार्वजनिक गर्दा त्यसले व्यक्तिको गोपनीयता, प्रतिष्ठा तथा कानुनी अधिकारमा असर पार्छ कि पार्दैन भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।

विशेषगरी कुनै तस्बिर वास्तविक हो कि सम्पादित, कसरी प्राप्त भयो, प्रकाशनको उद्देश्य के थियो, त्यसले सार्वजनिक सरोकारको विषय उठाउँछ कि केवल व्यक्तिगत जीवनमा हस्तक्षेप गर्छ तथा सम्बन्धित व्यक्तिको अनुमति थियो कि थिएन भन्ने विषय अनुसन्धान र न्यायिक प्रक्रियामा महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।

नेपाल कानून आयोगमा उपलब्ध मुलुकी अपराध संहिताको व्यवस्थाअनुसार गोपनीयता उल्लंघनसम्बन्धी कसूरका लागि क्षतिपूर्ति र हदम्यादसम्बन्धी व्यवस्था पनि गरिएको छ।

जनआस्था साप्ताहिकका सम्पादक श्रेष्ठ

पक्राउ परेका श्रेष्ठ जनआस्था साप्ताहिक तथा जनआस्था डटकमका सञ्चालक एवं सम्पादक हुन्। उनी प्रेस काउन्सिल नेपालका पूर्व कार्यवाहक अध्यक्षसमेत हुन्।

प्रेस तथा पत्रकारिताको क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय श्रेष्ठ विगतमा पनि सञ्चार क्षेत्रसँग सम्बन्धित विभिन्न विवादमा चर्चामा आउने गरेका छन्। उनको पक्राउले पत्रकारिता क्षेत्र, प्रेस स्वतन्त्रता र व्यक्तिगत गोपनीयताको अधिकारबारे नयाँ बहससमेत सिर्जना गर्ने देखिएको छ।

अब अनुसन्धान कसरी अघि बढ्छ ?

प्रहरीले पक्राउ गरेपछि श्रेष्ठमाथि आरोपसँग सम्बन्धित सामग्री, तस्बिरको स्रोत, त्यसको निर्माण वा सम्पादन भएको हो/होइन, प्रकाशन तथा प्रसारणको प्रक्रिया र त्यसमा संलग्न व्यक्तिहरूबारे अनुसन्धान गर्न सक्नेछ।

त्यसक्रममा सम्बन्धित तस्बिरको डिजिटल प्रमाण, प्रकाशन भएको माध्यम, सामाजिक सञ्जालमा गरिएको प्रसार तथा त्यससँग सम्बन्धित अन्य प्रमाणसमेत परीक्षण हुन सक्नेछन्।

यद्यपि, पक्राउ पर्नु वा आरोप लाग्नु मात्रबाट कुनै व्यक्ति दोषी प्रमाणित हुँदैन। आरोपको अन्तिम निरूपण अनुसन्धान र अदालतको प्रक्रियाबाट हुने भएकाले श्रेष्ठमाथिको आरोप प्रमाणित भएको निष्कर्ष अहिले नै निकाल्न मिल्दैन।

घटनामा सम्बन्धित युवतीले तस्बिरलाई गलत तरिकाले जोडेर भ्रम फैलाइएको दाबी गरेकी छन् भने प्रहरीले त्यससम्बन्धी जाहेरीका आधारमा अनुसन्धान अघि बढाएको छ। अब तस्बिरको वास्तविकता, त्यसको स्रोत र प्रकाशनको जिम्मेवारीबारे अनुसन्धानबाट थप तथ्य खुल्ने अपेक्षा गरिएको छ।

उनलाई ललितपुरस्थित निवास नजिकबाट प्रहरीले पक्राउ गरेको काठमाडौँ उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयका एसएसपी सन्तोष खड्काले नेपालखबरलाई जानकारी दिए।

श्रेष्ठलाई वैयक्तिक गोपनीयता हननसम्बन्धी कसूरमा उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालय र काठमाडौँ प्रहरी परिसरको संयुक्त टोलीले पक्राउ गरेको हो। उनीविरुद्ध काठमाडौँ प्रहरी परिसरले अदालतबाट पक्राउ पूर्जी लिएको थियो।

श्रेष्ठ जनआस्था साप्ताहिक र जनआस्था डट्कमका सञ्चालक तथा सम्पादक हुन्। उनी प्रेस काउन्सिल नेपालका पूर्व कार्यवाहक अध्यक्ष हुन्।