पोखरा, २८ भदौ २०८३ ।
“अमेरिकी शासन परिवर्तनसम्बन्धी संस्थाले नेपाली युवा ‘क्रान्तिकारी’लाई आर्थिक सहयोग गरेको खुलासा”
The Grayzone का पत्रकार किट क्लारेनबर्गले लिक भएका दस्तावेजहरूको अध्ययनका आधारमा अमेरिकी सरकारसँग सम्बन्धित National Endowment for Democracy (NED) ले नेपालमा युवा राजनीतिक कार्यकर्ताहरूलाई आन्दोलन, प्रदर्शन र राजनीतिक अभियान सञ्चालनसम्बन्धी तालिम तथा आर्थिक सहयोग गरेको दाबी गरेका छन्। रिपोर्टका अनुसार यस्तो कार्यक्रम सेप्टेम्बर २०२५ को Gen Z आन्दोलनभन्दा धेरैअघि सञ्चालन भइरहेको थियो।
रिपोर्टले NED अन्तर्गतको International Republican Institute (IRI) लाई विशेष रूपमा केन्द्रमा राखेको छ। The Grayzone का अनुसार IRI ले नेपालमा अमेरिकी हितअनुकूल राजनीतिक रूपमा सक्रिय युवाहरूको सञ्जाल निर्माण गर्ने उद्देश्य राखेको दस्तावेजहरूमा देखिन्छ। ती कार्यक्रममार्फत युवालाई राजनीतिक अभियान, प्रदर्शन आयोजना, सार्वजनिक सन्देश निर्माण र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगलगायतका विषयमा प्रशिक्षण दिइएको रिपोर्टको दाबी छ।
रिपोर्टमा उल्लेख भएअनुसार IRI ले नेपाललाई चीन र भारतबीचको रणनीतिक भौगोलिक अवस्थितिका कारण अमेरिकाको Indo-Pacific रणनीतिका लागि महत्त्वपूर्ण देशका रूपमा हेरेको थियो। त्यसैले नेपालका युवालाई राजनीतिक प्रक्रियामा सक्रिय बनाउने तथा भविष्यमा राजनीतिक नेतृत्वमा पुग्न सक्ने व्यक्तिहरू तयार गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको दाबी गरिएको छ।
‘Yuva Netritwa: Paradarshi Niti’
रिपोर्टले विशेष रूपमा “Yuva Netritwa: Paradarshi Niti” (युवा नेतृत्वः पारदर्शी नीति) नामक IRI कार्यक्रमको चर्चा गरेको छ।
The Grayzone का अनुसार यो कार्यक्रम जुलाई २०२१ देखि जुन २०२२ सम्मको प्रारम्भिक अवधिका लागि करिब ३ लाख ५० हजार अमेरिकी डलर लागतमा सञ्चालन गरिएको थियो। यसको लक्ष्य ६० देखि ७० जना नेपाली युवालाई राजनीतिक तथा नागरिक नेतृत्वका लागि तयार गर्नु रहेको दस्तावेजमा उल्लेख भएको रिपोर्टले जनाएको छ।
कार्यक्रमअन्तर्गत युवाहरूको राजनीतिक सञ्जाल निर्माण गर्ने, उनीहरूलाई सार्वजनिक रूपमा आफ्ना मुद्दा उठाउन सक्षम बनाउने र राजनीतिक अस्थिरता, सरकारी भ्रष्टाचार तथा राष्ट्रिय नीति निर्माणका विषयमा अभियान सञ्चालन गर्न सिकाउने उद्देश्य रहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ।
The Grayzone ले दस्तावेज उद्धृत गर्दै यस्तो प्रशिक्षणबाट तयार भएका युवालाई पछि अमेरिकी मूल्य तथा चासोसँग मेल खाने राजनीतिक अभियान सञ्चालन गर्न परिचालन गर्न सकिने दाबी गरेको छ।
Emerging Leaders Academy
रिपोर्टमा Emerging Leaders Academy (ELA) लाई पनि महत्त्वपूर्ण कार्यक्रमका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
यसले राजनीतिक दल, नागरिक समाज र सञ्चारमाध्यमलगायत विभिन्न क्षेत्रका युवालाई छनोट गरेर नेतृत्व विकाससम्बन्धी तालिम दिने गरेको दस्तावेजबाट देखिएको The Grayzone को दाबी छ।
तालिममा सार्वजनिक भाषण, रणनीतिक सन्देश निर्माण, स्रोत परिचालन, राजनीतिक अभियान, प्रदर्शन व्यवस्थापन तथा प्रभावकारी शासनजस्ता विषय समावेश थिए।
रिपोर्टअनुसार सहभागीहरूलाई आफ्नो राजनीतिक दलमा भविष्यमा उच्च पदका लागि अघि बढ्नसमेत प्रोत्साहित गर्ने योजना थियो।
प्रदर्शन सञ्चालनसम्बन्धी प्रशिक्षण
प्रतिवेदनको अर्को महत्वपूर्ण दाबी IRI का प्रशिक्षण सामग्रीसँग सम्बन्धित छ।
The Grayzone का अनुसार लिक भएका दस्तावेजमा प्रदर्शन र आन्दोलन कसरी आयोजना गर्ने, सामाजिक सञ्जाल तथा डिजिटल माध्यमबाट अभियानका सन्देश फैलाउने, समुदायका मुद्दा पहिचान गर्ने र राजनीतिक परिवर्तनका लागि युवालाई परिचालन गर्ने विषयमा प्रशिक्षणको उल्लेख छ।
त्यस्तै, युवाहरूलाई विश्वका विभिन्न ठाउँमा भएका युवा आन्दोलनहरूबाट उदाहरण लिएर स्थानीय स्तरमा त्यस्ता अभियान सञ्चालन गर्ने तरिका सिकाइएको रिपोर्टको दाबी छ।
नेपाली युवामाथि गरिएको अध्ययन
IRI ले काठमाडौंस्थित Solutions Consultant नामक संस्थामार्फत सन् २०२२ मा नेपाली युवाको राजनीतिक सहभागिताबारे अध्ययन गराएको पनि रिपोर्टमा उल्लेख छ।
The Grayzone का अनुसार विभिन्न समूह बनाएर १८ देखि ३५ वर्ष उमेरका युवासँग छलफल गरिएको थियो। उनीहरूलाई राजनीतिमा सहभागी हुन अवरोध गर्ने कारण, राजनीतिक दलप्रतिको धारणा र युवाको राजनीतिक भूमिकाबारे प्रश्न गरिएको थियो।
त्यस्ता छलफलमा केही सहभागीले राजनीतिक दलहरूले युवालाई आन्दोलनका क्रममा प्रयोग गर्ने तर निर्णय प्रक्रियामा सहभागी नगराउने गुनासो गरेको रिपोर्टमा उल्लेख छ।
२०२५ को Gen Z आन्दोलनसँग जोडिएको दाबी
प्रतिवेदनको सबैभन्दा विवादास्पद हिस्सा यही हो।
The Grayzone ले सेप्टेम्बर २०२५ मा नेपालमा भएको Gen Z आन्दोलनलाई IRI र NED का वर्षौं लामो कार्यक्रमसँग जोडेर हेरेको छ।
रिपोर्टका अनुसार सामाजिक सञ्जालमाथिको सरकारी प्रतिबन्धपछि सुरु भएको आन्दोलन हिंसात्मक बन्दै गयो र त्यसपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले राजीनामा दिए। The Grayzone ले आन्दोलनमा कम्तीमा ७६ जनाको मृत्यु भएको उल्लेख गरेको छ।
त्यसपछि सुशीला कार्कीलाई अन्तरिम सरकारको नेतृत्वमा ल्याइएको घटनालाई पनि रिपोर्टले उल्लेख गर्दै, उनको चयन सामाजिक सञ्जालमा भएको अनौपचारिक मतदानसँग जोडिएको दाबी गरेको छ।
The Grayzone ले पश्चिमी सञ्चारमाध्यममा आन्दोलनलाई मुख्यतः लोकतान्त्रिक तथा शान्तिपूर्ण युवा विद्रोहका रूपमा प्रस्तुत गरिएको भए पनि आन्दोलनका क्रममा हिंसा र हतियार प्रयोग भएको दृश्यहरू सार्वजनिक भएको दाबी गरेको छ।
चीन–भारत–अमेरिका भू–राजनीतिक कोण
रिपोर्टको मूल तर्क नेपालमा भएको राजनीतिक परिवर्तनलाई केवल आन्तरिक असन्तुष्टिको परिणामका रूपमा हेर्न नहुने भन्ने हो।
The Grayzone ले नेपालको चीन र भारतबीचको रणनीतिक अवस्थिति र अमेरिकी Indo-Pacific रणनीतिसँग जोडेर नेपालमा अमेरिकी प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयास भएको दाबी गरेको छ।
यसले IRI का पुराना दस्तावेजमा नेपाललाई अमेरिकी रणनीतिक हितका दृष्टिले महत्वपूर्ण देशका रूपमा वर्णन गरिएको विषयलाई आधार बनाएको छ।
राजतन्त्र पुनःस्थापनाको सम्भावनाबारे रिपोर्टको निष्कर्ष
रिपोर्टको अन्तिम भागमा २०२५ को आन्दोलनपछि सिर्जना भएको राजनीतिक शून्यताले राजतन्त्र पुनःस्थापनाको पक्षमा रहेका शक्तिहरूलाई पनि अवसर दिएको तर्क गरिएको छ।
The Grayzone ले आन्दोलनका क्रममा संसद्, राजनीतिक दलका कार्यालय तथा नेताहरूका घरमा आगजनी भए पनि तत्कालीन राजदरबार र सैन्य संस्थाहरू तुलनात्मक रूपमा अछुतो रहेको दाबी गरेको छ।
यस आधारमा रिपोर्टले आन्दोलनपछिको राजनीतिक अवस्थाले पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह समर्थक शक्तिलाई समेत नयाँ अवसर दिएको निष्कर्ष प्रस्तुत गर्छ।
ध्यान दिनुपर्ने महत्त्वपूर्ण कुरा
यो The Grayzone को अनुसन्धानात्मक रिपोर्टमा प्रस्तुत गरिएको दृष्टिकोण र दाबीहरूको भावानुवाद हो। रिपोर्टले लिक भएका दस्तावेजलाई आधार बनाएर NED/IRI का कार्यक्रम र २०२५ को Gen Z आन्दोलनबीच सम्बन्ध रहेको संकेत गर्छ, तर यी दुईबीच प्रत्यक्ष कारण–परिणाम सम्बन्ध स्थापित भएको स्वतन्त्र प्रमाण प्रस्तुत भएको छ कि छैन भन्ने छुट्टै प्रश्न हो।
विशेष गरी “अमेरिकाले नै Gen Z आन्दोलन गरायो” वा “आन्दोलन अमेरिकी योजनाअन्तर्गत भएको थियो” भन्ने निष्कर्षलाई रिपोर्टको दाबीका रूपमा लिनुपर्छ, स्थापित तथ्यका रूपमा होइन।
मूल प्रतिवेदन: The Grayzone — US regime change front funded Nepalese youth revolutionaries, leaks reveal
