काठमाडौं, २३ साउन २०८३।
राजनीतिमा नेताका हरेक शब्दको अर्थ हुन्छ। अझ प्रधानमन्त्रीजस्तो संवेदनशील जिम्मेवारीमा रहेको व्यक्तिले मध्यरातमा सामाजिक सञ्जालमार्फत दिएको छोटो सन्देश झन् अर्थपूर्ण हुन्छ। शुक्रबार मध्यराति प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले लेखेको— “कहिलेकाहीँ एक्लै लड्नुपर्छ। यो पहिलोचोटि होइन”— भन्ने अभिव्यक्ति अहिले राजनीतिक वृत्तमा चर्चाको विषय बनेको छ।
प्रधानमन्त्री शाहले त्यसभन्दा अघि “केही समय लाग्छ, सही समय आउनलाई। ढिला होला, तर गलत हुँदैन। नआत्तिनुहोस्। सुनेको र देखेकोभन्दा वास्तविकता कहिलेकाहीँ फरक हुन सक्छ” भन्दै धैर्य गर्न आग्रह गरेका छन्।
तर प्रश्न उठ्छ— प्रधानमन्त्रीले आखिर कसका विरुद्ध, किन र कस्तो लडाइँको कुरा गरेका हुन्?
‘एक्लै’ भन्नुको राजनीतिक अर्थ
राजनीतिमा ‘एक्लै लड्नु’ भन्ने अभिव्यक्ति सामान्य व्यक्तिगत संघर्षको बयान मात्र होइन। सत्ता सञ्चालनको सन्दर्भमा यसले आफूले अपेक्षा गरेको सहयोग नपाएको, निर्णय प्रक्रियामा अवरोध आएको वा आफूले अघि सारेको बाटोमा आफ्नै मानिससमेत साथमा नरहेको संकेत गर्न सक्छ।
प्रधानमन्त्री शाहको पछिल्लो अभिव्यक्तिलाई यही कोणबाट हेर्ने हो भने, यो सरकार सञ्चालनमा देखिन थालेका दबाब र असहमतिप्रतिको उनको व्यक्तिगत प्रतिक्रिया हुन सक्छ।
विशेषगरी, आफ्नै दलका सांसदहरूले संसद्मा सरकारको कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठाएपछि यो अभिव्यक्ति आउनुले यसको राजनीतिक वजन अझ बढाएको छ। रास्वपाका सांसद मनिष झासहित केही सांसदहरूले सरकारको कामकारबाहीप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेका थिए।
यसकारण प्रधानमन्त्रीको ‘एक्लै लड्नुपर्छ’ भन्ने वाक्यलाई केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति मानेर पन्छिनुभन्दा यसलाई सत्ताभित्र देखिन थालेको असहजताको संकेतका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ।
सत्ता बाहिरको विरोधभन्दा सत्ता भित्रको प्रश्न ठूलो
सरकारलाई विपक्षीले आलोचना गर्नु लोकतन्त्रमा अस्वाभाविक होइन। तर सत्तारूढ दलकै सांसदले सरकारको कार्यशैलीमाथि प्रश्न उठाउनु भने राजनीतिक रूपमा बढी गम्भीर हुन्छ।
किनकि विपक्षीको आलोचना अपेक्षित हुन्छ, तर आफ्नै समूहभित्रबाट आएको प्रश्नले नेतृत्वले बनाएको राजनीतिक संरचनामै बहस सुरु भएको देखाउँछ।
बालेन नेतृत्वको राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा ठूलो शक्ति नै पुरानो शैलीको राजनीति परिवर्तन गर्ने वाचा र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध कायम गर्ने शैली हो। त्यसैले उनका समर्थकले अपेक्षा गरेको कुरा पनि सामान्य राजनीतिक भाषणभन्दा बढी नतिजा हो।
यही कारण सरकारको कामकारबाहीप्रति प्रश्न उठ्न थालेपछि चुनौती केवल विपक्षीलाई जवाफ दिने होइन, आफ्नै समर्थक र आफ्नै राजनीतिक समूहलाई विश्वासमा लिने पनि हो।
‘सही समय’ कहिले आउँछ?
प्रधानमन्त्रीले “सही समय आउन केही समय लाग्छ” भनेका छन्। यो वाक्य आफैंमा खुला छ। उनले कुन निर्णय, कुन योजना वा कुन राजनीतिक परिस्थितिलाई संकेत गरेका हुन् भन्ने स्पष्ट छैन।
तर राजनीतिक नेतृत्वले यस्तो भाषा प्रयोग गर्दा दुई सम्भावना देखिन्छन्।
पहिलो— प्रधानमन्त्री तत्काल सार्वजनिक गर्न नसकिने कुनै राजनीतिक वा प्रशासनिक निर्णयको तयारीमा छन्।
दोस्रो— सरकारमाथि भइरहेको आलोचनालाई उनले तत्काल प्रतिक्रिया दिनुभन्दा परिणाम आएपछि मात्र त्यसको अर्थ स्पष्ट हुने सन्देश दिन खोजेका छन्।
यदि दोस्रो अवस्था हो भने, प्रधानमन्त्रीको लागि चुनौती स्पष्ट छ— समय माग्ने अधिकार सत्तासँग हुन्छ, तर त्यसको औचित्य प्रमाणित गर्ने जिम्मेवारी पनि सत्ताकै हुन्छ।
जनताले धैर्य गर्न सक्छन्, तर अनिश्चित समयसम्म प्रतीक्षा गर्दैनन्।
‘सुनेको र देखेकोभन्दा वास्तविकता फरक हुन सक्छ’— सबैभन्दा महत्वपूर्ण वाक्य
प्रधानमन्त्रीको सन्देशमा सबैभन्दा बढी राजनीतिक अर्थ बोकेको अर्को वाक्य हो— “सुनेको र देखेकोभन्दा वास्तविकता कहिलेकाहीँ फरक हुन सक्छ।”
यसले बाहिर सार्वजनिक रूपमा देखिएको राजनीतिक परिस्थिति र सरकारभित्रको वास्तविक अवस्थाबीच अन्तर रहेको संकेत गरेको हुन सक्छ।
यदि प्रधानमन्त्रीको भनाइ यही हो भने, अब उनको जिम्मेवारी त्यो ‘वास्तविकता’ सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट गर्नु हो।
किनकि लोकतन्त्रमा जनताले सरकारको आन्तरिक रहस्य बुझेर होइन, सरकारको काम र परिणाम हेरेर विश्वास गर्छन्।
त्यसैले प्रधानमन्त्रीले संकेत मात्र गर्नु पर्याप्त हुँदैन। समय आएपछि उनले कुन कुरा गलत बुझिएको थियो, वास्तविकता के थियो र आफूले किन धैर्य गर्न आग्रह गरेका थिए भन्ने स्पष्ट पार्नुपर्ने हुन्छ।
एक्लै लड्नु नेतृत्व हो कि एक्लोपन?
बालेनको अभिव्यक्तिलाई दुई तरिकाले बुझ्न सकिन्छ।
एकातर्फ, एक्लै लड्ने साहस नेतृत्वको गुण हो। लोकप्रियताको पछि नलागी सही निर्णयका लागि आवश्यक पर्दा आलोचना सहनु राजनीतिक नेतृत्वको क्षमता हो।
तर अर्कोतर्फ, लोकतान्त्रिक शासनमा प्रधानमन्त्री वास्तवमै ‘एक्लै’ लडेर देश चलाउन सक्दैनन्।
सरकार संस्था हो। संसद्, राजनीतिक दल, प्रशासन, नागरिक समाज र जनताको सहभागिताबाट शासन चल्छ। त्यसैले ‘म एक्लै लड्छु’ भन्ने भावनाले यदि व्यक्तिगत दृढताको अर्थ दिन्छ भने त्यो सकारात्मक हुन सक्छ; तर यदि यसले सहकर्मी, पार्टी र संस्थामाथिको अविश्वासलाई संकेत गर्छ भने त्यो चिन्ताको विषय बन्न सक्छ।
यहीँबाट बालेन नेतृत्वको आगामी परीक्षा सुरु हुन्छ।
लोकप्रियता होइन, परिणामले उत्तर दिनुपर्ने समय
बालेन शाहको राजनीतिक शैलीमा प्रत्यक्षता, आक्रामकता र परम्परागत राजनीतिक संस्कारप्रतिको असन्तुष्टि प्रमुख विशेषता रहँदै आएको छ। तर सरकारको नेतृत्वमा पुगेपछि चुनौतीको प्रकृति बदलिन्छ।
मेयर हुँदा आफूले निर्णय गर्न सक्ने सीमाभित्रको संघर्ष थियो। प्रधानमन्त्री भएपछि भने प्रत्येक निर्णयसँग संस्था, संसद्, प्रशासन, अर्थतन्त्र, प्रदेश, स्थानीय तह र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध जोडिन्छ।
त्यसैले प्रधानमन्त्रीले अब ‘एक्लै लड्ने’ भन्दा सबैलाई साथमा लिएर परिणाम निकाल्ने क्षमता देखाउनुपर्ने समय हो।
किनकि जनताले प्रधानमन्त्रीको व्यक्तिगत संघर्षको कथा सुन्नुभन्दा आफ्नो जीवनमा परिवर्तन देख्न चाहन्छन्।
अन्ततः प्रश्न बालेनमाथि होइन, परिणाममाथि हुनेछ
मध्यरातको यो सन्देशले तत्कालै धेरै राजनीतिक अड्कलबाजी जन्माएको छ। पार्टीभित्र असन्तुष्टि बढेको हो? सरकारभित्र मतभेद छ? प्रधानमन्त्रीले कुनै ठूलो निर्णयको तयारी गरिरहेका छन्? अथवा यो केवल आलोचनाबीच आफ्ना समर्थकलाई धैर्य गर्न गरिएको भावनात्मक आग्रह हो?
यी प्रश्नको उत्तर अहिले अनुमानबाट मात्र दिन सकिन्छ।
तर एउटा कुरा स्पष्ट छ— राजनीतिमा संकेतले केही समय उत्सुकता जगाउन सक्छ, तर अन्ततः परिणामले मात्र सत्य प्रमाणित गर्छ।
बालेन शाहले भनेझैं यदि अहिले देखिएकोभन्दा वास्तविकता फरक छ भने त्यो वास्तविकता अब विस्तारै सार्वजनिक हुनुपर्छ।
र यदि ‘सही समय’ आउन केही समय लाग्ने हो भने, त्यो समय आएपछि जनताले एउटै कुरा हेर्नेछन्— सरकारले साँच्चिकै केही फरक गर्यो कि गरेन?
किनकि प्रधानमन्त्री एक्लै लड्न सक्छन्, तर देश भने एक्लै चलाउन सकिँदैन।
त्यसैले बालेनको मध्यरातको ‘एक्लै लड्नुपर्छ’ भन्ने सन्देशको वास्तविक परीक्षा अब सामाजिक सञ्जालमा होइन, शासन, निर्णय र परिणामको मैदानमा हुनेछ।
