पोखरा, १५ असार २०८३।
पोखरा महानगरपालिकाको आर्थिक अवस्था चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको महालेखा परीक्षकको कार्यालयको आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को प्रतिवेदनले देखाएको छ। प्रतिवेदनअनुसार उच्च बेरुजु, बढ्दो आन्तरिक ऋण, कमजोर राजस्व असुली र आगजनीबाट नष्ट भएका आर्थिक अभिलेखका कारण महानगरको वित्तीय व्यवस्थापन गम्भीर दबाबमा परेको छ।
प्रतिवेदनअनुसार महानगरपालिकाको हालसम्मको कुल बाँकी बेरुजु ३ अर्ब ५९ करोड ४० लाख ४९ हजार रुपैयाँ पुगेको छ। चालु आर्थिक वर्षमा मात्रै थप २१ करोड ८ लाख २९ हजार रुपैयाँ बेरुजु थपिएको छ। यद्यपि, यस वर्ष कुल बेरुजुमध्ये १२ करोड ९१ लाख ५ सय १४ रुपैयाँ मात्र फर्छ्यौट हुन सकेको छ।
महालेखाले २०८२ भदौ २४ गते महानगरपालिकामा भएको आगजनी तथा तोडफोडका कारण आर्थिक अभिलेखमा अपूरणीय क्षति पुगेको उल्लेख गरेको छ। स्रेस्ता तथा आवश्यक कागजात नष्ट हुँदा २ अर्ब ३ करोड ३९ लाख ६३ हजार ६ सय ५४ रुपैयाँ बराबरको कारोबारको लेखापरीक्षण गर्न नसकिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यसले महानगरको वास्तविक वित्तीय अवस्था यकिन गर्न कठिन भएको महालेखाको निष्कर्ष छ।
राजस्व व्यवस्थापनतर्फ पनि महानगर कमजोर देखिएको छ। महानगरको सफ्टवेयर प्रणालीअनुसार ९ करोड ९७ लाख ४३ हजार ५ सय ५५ रुपैयाँ राजस्व उठ्न बाँकी रहेको छ। घरबहाल कर, व्यवसाय कर तथा कवाडी कर असुली लक्ष्यअनुसार हुन नसकेको र उल्लेख्य रकम बक्यौता रहेको प्रतिवेदनमा जनाइएको छ।
आर्थिक वर्ष २०८०/८१ का लागि महानगरले ७ अर्ब १५ करोड १५ लाख १७ हजार रुपैयाँको बजेट विनियोजन गरेको थियो। त्यसमध्ये चालु खर्चतर्फ ३ अर्ब २८ करोड ९३ लाख र पूँजीगत खर्चतर्फ ३ अर्ब ८६ करोड २१ लाख रुपैयाँ छुट्याइए पनि पूँजीगत खर्चको लक्ष्य हासिल गर्न महानगर असफल भएको महालेखाले औंल्याएको छ।
प्रतिवेदनले महानगरको आन्तरिक ऋण करिब १ अर्ब ३० करोड रुपैयाँ पुगेको उल्लेख गर्दै महानगरलाई ‘डेब्ट ट्र्याप’ (ऋणको पासो) बाट मुक्त गराउन दीर्घकालीन कार्ययोजना आवश्यक रहेको चेतावनी दिएको छ। साथै साझेदारी विकास कोषमार्फत ३ करोड ३ लाख ६९ हजार रुपैयाँभन्दा बढी रकम बिना धितो लगानी गरिएको र उक्त रकम असुली हुन नसकी जोखिममा रहेको पनि प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।
महालेखाले महानगरको आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीमा समेत कमजोरी रहेको औंल्याएको छ। नगदमा आधारित लेखा प्रणालीका कारण पेश्कीबाहेक अन्य सम्पत्ति तथा दायित्वको स्पष्ट विवरण नराखिएको, कर्मचारीको तलबी प्रतिवेदन पारित नगरी तलब खर्च लेखिएको तथा स्वीकृत सीमाभन्दा बढी खर्च गर्ने प्रवृत्ति देखिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
महालेखा परीक्षकको निष्कर्षअनुसार उच्च बेरुजु, बढ्दो ऋण, कमजोर राजस्व व्यवस्थापन र आगजनीबाट भएको अभिलेख क्षतिका कारण पोखरा महानगरपालिकाको आर्थिक अवस्था जोखिमपूर्ण बन्दै गएको छ। प्रतिवेदनले वित्तीय अनुशासन सुदृढ गर्दै पारदर्शिता र उत्तरदायित्व अभिवृद्धिका लागि तत्काल सुधारात्मक कदम चाल्न महानगरलाई सुझाव दिएको छ।
१. बेरुजुको भयावह अवस्था
- कुल बाँकी बेरुजु: हालसम्मको अद्यावधिक कुल बेरुजु रु. ३ अर्ब ५९ करोड ४० लाख ४९ हजार पुगेको छ।
- यस वर्षको थप बेरुजु: चालु आर्थिक वर्षमा मात्र रु. २१ करोड ८ लाख २९ हजार बेरुजु थपिएको छ ।
- असुलीको स्थिति: यस वर्ष कुल बेरुजुमध्ये रु. १२ करोड ९१ लाख ५ सय १४ मात्र फछ्र्यौट (संपरीक्षण) हुन सकेको छ ।
२. आगजनीका कारण लेखापरीक्षणमा बाधा
२०८२ भदौ २४ गते महानगरपालिकामा भएको आगजनी र तोडफोडका कारण आर्थिक अभिलेखहरूमा अपूरणीय क्षति पुगेको छ।
- परीक्षण हुन नसकेको कारोबार: स्रेस्ता र कागजात नष्ट भएका कारण रु. २ अर्ब ३ करोड ३९ लाख ६३ हजार ६ सय ५४ बराबरको कारोबारको लेखापरीक्षण हुन सकेको छैन ।
- यसले महानगरको वास्तविक वित्तीय अवस्था यकिन गर्न कठिन बनाएको छ ।
३. राजस्व र बक्यौताको स्थिति
महानगरको आन्तरिक आय प्रणालीमा पनि समस्याहरू देखिएका छन्।
- राजस्व उठ्न बाँकी: महानगरको सफ्टवेयर प्रणाली अनुसार कुल रु. ९ करोड ९७ लाख ४३ हजार ५५५ राजस्व असुल हुन बाँकी देखिन्छ ।
- आन्तरिक आयतर्फ घरबहाल कर, व्यवसाय कर र कवाडी कर असुलीमा लक्ष्य अनुसारको प्रगति हुन नसकेको र ठूलो रकम बक्यौता रहेको पाइएको छ ।
४. बजेट र खर्चको संरचना (आ.व. २०८०/८१)
महानगरले ठूलो आकारको बजेट विनियोजन गरे पनि कार्यान्वयनमा समस्या देखिएको छ।
- कुल बजेट: आ.व. २०८०/८१ का लागि रु. ७ अर्ब १५ करोड १५ लाख १७ हजार विनियोजन गरिएको थियो ।
- खर्चको अवस्था: कुल बजेटमध्ये चालु खर्चतर्फ रु. ३ अर्ब २८ करोड ९३ लाख र पूँजीगततर्फ रु. ३ अर्ब ८६ करोड २१ लाख विनियोजन गरिएको थियो । यद्यपि, पूँजीगत खर्चको लक्ष्य भेट्टाउन महानगर असफल रहेको देखिन्छ ।
५. ऋण र वित्तीय जोखिम
महानगरपालिका गम्भीर ऋणको दबाबमा रहेको छ।
- आन्तरिक ऋण: महानगरको आन्तरिक ऋण करिब १ अर्ब ३० करोड रुपैयाँ रहेको छ ।
- ऋणको पासो (Debt Trap): प्रतिवेदनले महानगरलाई ‘Debt Trap’ बाट मुक्त गराउन ठोस कार्ययोजना बनाउनुपर्ने चेतावनी दिएको छ ।
- बिना धितो लगानी: साझेदारी विकास कोष मार्फत रु. ३ करोड ३ लाख ६९ हजार भन्दा बढी रकम बिना धितो लगानी गरिएको र सो असुली हुन नसकी जोखिममा परेको छ ।
६. आन्तरिक नियन्त्रणमा कमजोरी
- महानगरले नगदमा आधारित लेखा प्रणाली अपनाएकाले पेश्की बाहेकका अन्य सम्पत्ति र दायित्वको स्पष्ट विवरण राख्न सकेको छैन।
- कर्मचारीको तलबी प्रतिवेदन पारित नगरी तलब खर्च लेख्ने र स्वीकृत सीमा बाहिर गएर खर्च गर्ने प्रवृत्ति पाइएको छ ।
अतः पोखरा महानगरपालिकाको आर्थिक स्थिति उच्च बेरुजु, बढ्दो आन्तरिक ऋण र कमजोर राजस्व असुलीका कारण जोखिमपूर्ण देखिन्छ। आगजनीबाट भएको कागजातको क्षतिले गर्दा वित्तीय उत्तरदायित्व वहन गर्न झनै कठिन भएको छ।
