खजुराहो मन्दिरमा किन बनाइयो कामोत्तेजक आकृतिहरु ?

संबाददाता : रमाकान्त बास्तोला     प्रकाशित मिति: (२०७४ चैत्र २, शुक्रबार) १२:४०

भारतको मध्यप्रदेशस्थित खजुराहो मन्दिर सदैव चर्चा एवं विवादको केन्द्र रहिआएको पाइन्छ । यसले आफ्नो निर्माण कालदेखि आजसम्मको यात्रामा अनेकौं आरोहअवरोहलाई आत्मसात् गरेको छ । यो मन्दिर अहिले भारतको एक प्रमुख पर्यटकीय स्थलका रूपमा परिचित छ ।

इतिहासकारहरूका अनुसार १२ औं शताब्दीतिरबाट निर्मित खजुराहो मन्दिरहरूको समूहमा जम्मा ८५ वटा मन्दिर छन्, जुन २० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको थियो । यीमध्ये अहिले केवल २२ वटा मन्दिर बाँकी छन् जसले ६ वर्ग किलोमिटर ओगटेका छन् । बाँकी रहेका मन्दिरमध्ये कन्दारिया महादेव मन्दिर थुप्रै ऐतिहासिक मूर्तिहरूबाट निर्मित छ जसमा इतिहासका विविध घटनाहरूको जानकारी लेखिएको छ, यो मन्दिर भारतीय प्राचीन कला प्रदर्शनको सजीव उदाहरण हो ।

 

खजुराहोको मन्दिर मूलतः हिन्द्र एवं जैन धर्मका मानिसहरूका लागि बनाइएको हो तसर्थ यहाँका मन्दिरहरूमा हिन्दू तथा जैन धर्मका परम्परा एवं उनीहरूको इतिहासको वर्णन गरिएको पाइन्छ ।

खजुराहोका स्मारकहरूको निर्माण राजपुत चन्देला साम्राज्यको शासनकालमा भएको हो । चन्देला शासकहरू शक्तिमा आएसँगै उनीहरूको साम्राज्य बुन्देलखण्ड नामले चिनाउन थालियो र लगत्तै खजुराहो स्मारकहरूको निर्माण कार्य प्रारम्भ गरियो । खजुराहोका धेरै मन्दिरहरू राजा यशोवर्मन एवं ढंगाको शासनकालमा भयो । यशोवर्मनको महानता लक्ष्मण मन्दिरमा देख्न सकिन्छ भने विश्वनाथ मन्दिरले अर्का शासक ढंगाको महानता दर्शाउँछ ।

खजुराहोका स्मारकहरूमा सबैभन्दा प्रसिद्ध मन्दिर कन्दारिया महादेव मन्दिर हो जुन १०१७-१०२९ सीईमा गन्डा राजाको शासनकालमा बनेको हो । इतिहासकारहरूका अनुसार खजुराहो स्मारकहरूको मन्दिर ९७०-१०३० सीईको बीचमा भएका हुन् ।

खजुराहो मन्दिर कलिंगर क्षेत्रअन्तर्गत चन्देला साम्राज्यको राजधानी महोबा सहरदेखि ३५ माइल टाढा बनेको छ । मध्यकालीन भागमा उनीहरूको साम्राज्यलाई जिझोती, जेजहोती, चिह ची एवं जेजाकभुक्ति भनिन्थ्यो ।

पर्सियन इतिहासकार रिहन अल बिरुनीले १०२२ सीई मा महमुद गजनीले कलिंगरमाथि गरेको आक्रमणको वर्णन गरेका छन् । उनले खजुराहोलाई जजहुतीको राजधानी भनेका छन् । यजनीको उक्त आक्रमण असफल रह्यो किनभने हिन्दू राजा गजनीलाई फिरौती दिनसमेत राजी भएका थिए ।

 

१२ औं शताब्दीमा खजुराहो मन्दिर खुबै चहलपहलयुक्त थियो । खजुराहो स्मारकहरूमा परिवर्तन १३ औं शताब्दीमा दिल्ली साम्राज्यको आक्रमणपश्चात भयो, सुल्तान कुतुबउद्दीन ऐबकले आक्रमण गरेर चन्देला साम्राज्यलाई खोसेका थिए । यसको एक शताब्दीपछि नै मोरक्कोका यात्री इब्न बतुत्ता करिब १३३५ देखि १३४२ सम्म भारतमा बसे र उनले आफ्नो लेखमा खजुराहोलाई ‘कजर्रा’ भनेर वर्णन गरे ।

मध्य भारतीय क्षेत्रस्थि खजुराहो मन्दिर १३ देखि १८ औं शताब्दीका बीच मुसलमान शासकहरूको नियन्त्रणमा रह्यो । उक्त अवधिमा थुप्रै मन्दिरहरूलाई अपमानपूर्वक नष्ट गरियो । उदाहरणस्वरूप सिकन्दर  लोदीले १४९५ सीईमा आप\mनो सैन्य शक्तिको बलमा खजुराहो मन्दिरको विनाश गरेका थिए । तर पछि हिन्दू तथा जैन धर्मावलम्बीहरूले एकजुट भएर खजुराहो मन्दिरको सुरक्षा प्रयत्न गरे ।

यद्यपि समयक्रमसँगै यो ठाउँमा वनस्पती तथा जंगलको विकास हुँदै गयो र खजुराहोका मन्दिर पनि सुरक्षित भयो ।

१८३० मा स्थानीय हिन्दूहरूले बेलायती सर्वेक्षक टी. एस. बर्टलाई उक्त स्थान देखाए । पछि एलेक्जेन्डर कनिङ्घमले भने कि खजुराहो मन्दिरको उपयोग बढीजसो हिन्दू योगीहरूले गर्थे भने हजारौं हिन्दू तथा जैन धर्मावलम्बीहरू यो ठाउँमा वर्षेनी शिवरात्रि मनाउन आउँथे । १८५२ मा मेसीले खजुराहो मन्दिरको कलाकृति पनि निर्माण गरे ।

कला एवं मूर्तिकला

खजुराहो मन्दिरमा  कलात्मक कार्य  गरिएको छ जसमा मन्दिरको आन्तरिक एवं बाह्य भागमा १० प्रतिशत कामोत्तेजक  कलाकृति बनाइएको छ । यीमध्ये केही मन्दिरहरूको लामो भित्तामा बनेका छन् जसमा ससाना तर कामोत्तेजक बलाकृतिहरू निर्मित छन् । केही विद्वान्हरूको मतअनुसार प्राचीन समयमा यहाँ कामुकताको अभ्यास गरिन्थ्यो । अर्काथरी विद्वान्हरूका भनाइमा कामुक कलाकृतिहरू  हिन्दू परम्पराकै एक भाग हो र मानव शरीरका लागि यो अत्यावश्यक छ । जेम्स म्याककोन्नाचिले आप\mनो पुस्तक कामसूत्रको इतिहासमा खजुराहोको पनि वर्णन गरेका छन् ।

खजुराहो मन्दिरको केही महत्वपूर्ण एवं रोचक तथ्य

-खजुराहो मन्दिरको निर्माण कुण्डलीदार जटिल रचनाको आकारमा गरिएको छ । यो मन्दिरको आकार उत्तर भारतीय शिखर शैलीसँग  मिल्दोजुल्दो छ ।

-खजुराहो मन्दिर आप\mनो आकर्षक कलाकृति एवं ऐतिहासिक मूर्तिहरूका लागि प्रसिद्ध छ ।

– खजुराहो मन्दिरभित्रका कोठाहरू एकअर्कासँग जोडिएका छन् । कोठाहरूमा एकै तरहका कलाकृति यसरी बनाइएको छ कि कोठाका भ\mयालबाट सूर्यको प्रकाश पूरै मन्दिरमा फैलियोस् अनि मानिसहरू मन्दिर हेर्दैमा आकषिर्त होऊन् ।

-खजुराहो हिन्दी शब्द खजूरबाट आएको नाम हो जसको अर्थ खजूरको फल हुन्छ ।

-यो मन्दिरको निर्माण ९५० देखि १०५० इस्वीमा चन्देल साम्राज्य कालमा भएको हो ।

-पहिले खजुराहो मन्दिर समूहमा ८५ मन्दिर थिए पछि प्राकृतिक तथा बाह्य आक्रमणमा परेर धेरैजसो नष्ट भए । अहिले २२ हिन्दू मन्दिर मात्र बचेका छन् ।

-बीसौं शताब्दीमा खजुराहो मन्दिरको पुनः खोजी गरियो ।

-खजुराहो केवल कामुक कलाकृतिकै कारण चर्चित भएको हो भन्नु गलत हुन्छ । सत्य के भने यस्ता कामुक कलाकृतिले प्राचीन भारतीय परम्परा एवं कलाको प्रतिनिधित्व गर्दछन् ।

-खजुराहोको मन्दिरमा मध्यकालीन महिलाहरूको जीवनलाई पारम्परिक रूपले चित्रण गरिएको छ ।

-हरेक वर्ष हजारौं श्रद्धालु एवं यात्री खजुराहोको मन्दिर हेर्न आउने गर्छन् । खजुराहो भारको केन्द्र मध्य प्रदेशको दायाँतर्फ अवस्थित छ ।


(२०७४ चैत्र २, शुक्रबार) १२:४० मा प्रकाशित

°
Weather from OpenWeatherMap

मुख्य समाचार

सबै

ज्येष्ठ नागरिकलाई आन्तरिक हवाई भाडामा ५० प्रतिशत छुट

नेपाल एयरलाइन्सले ७० वर्ष कटेका ज्येष्ठ नागरिकलाई भाडामा ५० प्रतिशत छुट दिने घोषणा गरेको छ । नेपाल एयरलाइन्सले बुधबारबाट लागू हुने गरी ज्येष्ठ नागरिकलाई आन्तरिक हवाई भाडामा ५० प्रतिशत छुट दिने निर्णय.....

शान्ति वार्ता गर्न चाहे अफगानिस्तान तयार

अफगानिस्तानले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले भविष्यमा शान्ति वार्ता गर्न चाहे आफूहरु तयार रहेको जनाएको छ । अफगानी वार्ता टोलीका नेता शेर मोहम्मद अब्बासले अमेरिकाले.....

गोली हानि हत्या गरेर पांच लाख रुपियाँ लुटपाट

बैंकबाट पैसा निकालेर घरतर्फ आउँदै गरेका एक व्यक्तिको आज दिउँसो रुपन्देहीमा गोली हानि हत्या गरेर रकम लुटिएको छ। रुपन्देहीको रोहिणी गाउँपालिका - ३ मा रहेको एक बैंकबाट ५ लाख रुपैयाँ झिकेर.....

Exchange Rate

Nepali Patro