संसार हल्लाएको आइन्सटाइनको यो सुत्र

संबाददाता : आश गुरुङ     प्रकाशित मिति: (२०७४ कार्तिक १३, सोमबार) ०२:५२

सन् १९०५ को सेप्टेम्बर २७ तारिखका दिन जर्मनको भौतिक विज्ञान जर्नल ‘अन्नालेन देर फिजिक’मा एउटा सनसनीपूर्ण लेख प्रकाशित भयो । समय र स्पेस तथा पिण्ड र शक्तिलाई भिन्न मानिरहेको दुनियाँलाई यी तत्वहरू कसरी अन्तरसम्बन्धित हुन्छन् भन्ने अवधारणा नौलो थियो । पिण्ड र शक्ति ई इजकल्टु एमसी स्क्वायर समीकरणले सम्बन्धित हुने, जहाँ शाब्दिक रूपमा ई भनेको शक्ति, एम भनेको पिण्ड र सी भनेको प्रकाशको गति (९३ लाख किलोमिटर प्रतिसेकेन्ड) हो । तथ्यलाई उजागर गर्दै उक्त लेख र त्यसपछिका लेखमार्फत २० औं शताब्दीका महान् वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्सटाइनले सापेक्षतावादको सिद्धान्त प्रतिपादन गरे ।

सम्भवतः संसारकै प्रसिद्ध समीकरण ई इजकल्टु एमसी स्क्वायर बाहिर ल्याउँदा आइन्सटाइन आफैंलाई सो समीकरण सजिलै पुष्टि हुनेमा शंका थियो । झन्डै २७ वर्षपछि सन् १९३२ मा जोन ककरोफ्ट र अर्नेस्ट वाल्टनले लिथियम न्युक्लियसलाई प्रोटोनले ठोकाएर न्युक्लियर प्रतिक्रिया गराउन सफल भए । यस प्रयोगबाट आइन्सटाइनको समीकरण सही छ र सानो परिमाणको पिण्डलाई पनि शक्तिमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा पुष्टि भयो । यसको एक वर्षपछि इरेन क्युरी र पे्रmडेरिक जोलिओट क्युरीले शक्तिलाई पिण्डमा परिवर्तन गरेर देखाए ।

समय बित्दै जाँदा वैज्ञानिकहरूको ध्यान न्युक्लियर प्रतिक्रियातिर गयो । सूर्य र ताराहरूले न्युक्लियर प्रतिक्रियाबाट नै अत्यधिक शक्ति अनवरत रूपमा उत्पादन गरिरहेको तथ्यलाई आत्मसात् गर्दै न्युक्लियर प्रतिक्रियाबाट शक्ति निकाल्न उनीहरू लागिपरे । यसै क्रममा, दोस्रो विश्व युद्धताका जर्मनले एटम बम बनाउन लागिपरेको हुन सक्छ भन्ने शंकाको आधारमा अमेरिकामा निर्वासन जीवन बिताइरहेका आइन्सटाइनले अमेरिकी तत्कालीन राष्ट्रपति फ्रानक्लिन रुजवेल्टलाई पत्र लेखे ।

तत्पश्चात, ई इजकल्टु एमसी स्क्वायर र क्वान्टम मेकानिक्स तथा न्युक्लियर भौतिक विज्ञानमा भएका उपलब्धिलाई उपयोग गर्दै म्यानह्याटन प्रोजेक्टले, न्युक्लियर फिसन प्रतिक्रियामा आधारित एटम बमको निर्माण गर्यो । बम बनाउने कामको निर्देशन भने रोबर्ट ओपेनहेइमरले गरेका थिए । आइन्सटाइन आफैंले एटम बमको निर्माण नगरे पनि उनलाई एटम बमको निर्माताको रूपमा लिने गरिन्छ ।

यसरी निर्माण गरिएको दुईवटा एटम बमलाई अमेरिकाले दोस्रो विश्वयुद्ध चलिरहेको बेला सन् १९४५ को अगस्ट ६ र ९ तारिखमा जापानको दुई सहर हिरोसिमा र नागासाकीमा खसाल्यो । जसबाट दुई लाख २६ हजारभन्दा बढी मानिस मरे । दुनियाँ स्तब्ध बनाएको यो घटनाको २० वर्षपछि सन् १९६५ को एउटा अन्तर्वार्तामा एटम बम बनाउने कामको निर्देशन गरेका रोबर्ट ओपेनहेइमरले ‘अब म मृत भएको छु, संसार विनाश गर्ने मान्छे’ भन्ने भागवत गीताको कथन सम्झना गरेका थिए । यसबाट उनले के भन्न खोजेका हुन् भन्ने स्पष्ट नभए पनि, उनी आफैं एटम बम बनाएकोमा खुसी थिएनन् भन्ने बुझ्न सकिन्छ ।

दोस्रो विश्वयुद्धपछि आणविक हतियार बनाउने र शक्ति सम्पन्न बन्ने होडबाजी चल्यो पृथ्वीमा । यस दौडमा अमेरिका, रसिया, चीन आणविक हतियार सम्पन्न भइसकेका छन् भने कयौं मुलुक यो बनाउने होडमा छन् । उत्तर कोरिया र अमेरिकाबीच आणविक आक्रमण गर्ने धम्कीको दोहोरी नै चलिरहेको छ आजभोलि । आणविक युद्ध भएमा संसार क्षणभरमै नष्ट हुन सक्छ ।

न्युक्लियर प्रतिक्रियाबाट निस्कने शक्ति आफैंमा अभिशाप होइन । एक किलोग्राम युरेनियमबाट एक करोड घरलाई लगभग तीन वर्षलाई पुग्ने बिजुली निकाल्न सकिन्छ । कार्बनरहित न्युक्लियर ऊर्जालाई प्रयोग गर्न सके मानव जीवन सहज बनाउन सकिन्छ । यसबाट निस्किने अत्यधिक शक्तिलाई प्रयोग गर्दै कयौं राष्ट्र विकासको चुचुरोमा पुगिसकेका छन् ।

यसरी, पिण्डलाई शक्तिमा परिवर्तन गर्न र पदार्थको संरचना बुझ्न कोसेढुंगाको काम गरेकोले ई इजकल्टु एमसी स्क्वायर यस शताब्दीकै प्रसिद्ध समीकरणको रूपमा स्थापित छ ।


(२०७४ कार्तिक १३, सोमबार) ०२:५२ मा प्रकाशित

°
Weather from OpenWeatherMap

मुख्य समाचार

सबै

प्रहरीसंग भनाभन गरेको आरोप लागेका सैनिक जवान कंडेल प्रहरी चौकीबाट भाग्न खोज्दा मृत्यु

मादक पदार्थ सेवन गरी ड्युटीमा रहेका प्रहरीसंग भनाभन गरेको आरोपमा पक्राउ परेका एकजना सैनिक जवानको प्रहरी चौकीको बरण्डाबाट हामफालेर भाग्ने क्रममा आज बिहान ७ः३० बजे मृत्यु भएको छ । चितवन जिल्लाको.....

अकुत सम्पत्ति कमाउने तीन मेडिकल कलेजमा अख्तियारद्वारा छापा, ठगीमा मुद्दा चलाउने तयारी

मेडिकल शिक्षाका नाममा सरकारले तोकेको भन्दा बढी रकम असुली गरेर अकुत सम्पत्ति कमाएको आशंकामा सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागले तीन वटा मेडिकल कलेजमा आइतबार छापा मारेको छ । विभागले नोबल.....

अख्तियारद्वारा सामाजिक सेवा ईकाई सञ्चालन गर्न दिने प्रक्रिया रद्द गर्न पोखरा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाइ निर्देशन

अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग पोखराले अस्पतालमा सामाजिक सेवा ईकाई सञ्चालन गर्न दिने प्रक्रिया रद्द गर्न पोखरा स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाइ निर्देशन दिएको छ। सामाजिक सेवा ईकाई.....

Exchange Rate

Nepali Patro